Keith Kloor: Journalistiek onder vuur 3/4

Deze vertaling verscheen in Wonder en is geen Wonder (Winter 2017), het ledenblad van SKEPP.

* * *

Wat gebeurt er wanneer je als wetenschapsjournalist schrijft over thema’s waarrond milieu-organisaties en andere ngo’s een verdienmodel hebben opgebouwd? “Afhankelijk van het onderwerp geldt in de wetenschapsjournalistiek dat hoe meer je rapporteert over feiten, hoe minder effect het lijkt te sorteren”, schrijft de Amerikaanse wetenschapsjournalist Keith Kloor. Tijdens zijn carrière als journalist en docent journalistiek raakte Kloor gefascineerd door de hardnekkigheid van bepaalde valse narratieven, zoals mythen rond vaccinatie of genetisch gemodificeerde organismen. “Het draait allemaal rond het verhaal en hoe sterk het gebracht wordt”, weet Kloor. Een paar jaar geleden kwam Kloor door een campagne van activisten tegen zijn persoon zelf in de problemen. Door zijn journalistieke werk dreigde hij niet alleen vrienden, maar ook zijn inkomen te verliezen. Of het dit allemaal waard was, is de centrale vraag in dit openhartige essay.

***

De anti-ggo-bende

In 2012 schreef ik een stuk voor Slate met de openingszin: “Ik heb lang gedacht dat er niets kon tippen aan de desinformatie die uitgespuwd werd door klimaatontkenners en hun spindokters. Maar dan begon ik aandacht te schenken aan hoe anti-ggo-activisten de wetenschap omtrent genetisch gemodificeerde gewassen hebben vertekend en verdraaid. Men zou verrast zijn over hoeveel succes ze daarmee behaalden en over wie hen daarbij een handje heeft geholpen.” Op dat moment was ik amper bezig met biotechnologie. Het grootste deel van de jaren 2000 had ik het gezellig druk als redacteur bij een toonaangevend blad over milieu, met het schrijven van stukjes over fauna, milieubescherming, klimaatverandering en de zonden van de olie-, kolen-en gasindustrie. Ik ben nog steeds trots op mijn werk voor het tijdschrift van de National Audubon Society in die periode. Ik ben niet iemand die op een mooie dag is opgestaan en plots zijn carrièrekeuze of job van milieujournalist in vraag begon te stellen. Ik heb geen ideologisch of politiek kantelmoment doorgemaakt dat mij heeft doen besluiten, zoals de titel van het artikel stelde: “Ggo-opposanten zijn de klimaatontkenners van de linkerzijde”.

In 2009 werd ik een freelancer en moest ik voor mezelf een niche zoeken, terwijl ik de nuances van bepaalde onderwerpen in het milieu- en klimaatdebat onderzocht die te weinig aan bod kwamen in de media, of in sommige gevallen zelfs helemaal niet. Een onderwerp dat opviel omdat het zo onderbelicht werd door mijn collega’s, was het ggo-debat.

In de jaren 1990 en de vroege jaren 2000 was het wel even opgeflakkerd, maar tijdens de rest van het decennium smeulde het ergens ver op de achtergrond. Maar toen in de late jaren 2000 de beweging van voedselactivisten opstond, begon men een campagne om genetisch gemodificeerd voedsel te labelen (dat gebeurde eerst in de Verenigde Staten, maar later waaide het idee ook over naar Europa, nvdr.). Dit bracht de wetenschap van de agrarische biotechnologie terug onder de aandacht. Ik nam daar nota van. Gelukkig begon ik aan dat onderwerp met weinig vooroordelen of sterke emoties. Ik had voordien niet al te veel aandacht besteed aan het ggo-debat. Ik wilde dus eerst de wetenschap van de agrarische biotechnologie leren begrijpen. Ik leerde al snel dat het een moeilijke en ingewikkelde wetenschap is die voortgestuwd wordt door de industrie. En dat maakt zonder enige twijfel heel veel mensen al van in het begin argwanend. Zeer begrijpelijk, gezien de lange, goed gedocumenteerde historiek van desinformatie en karaktermoorden uitgevoerd door de chemische, tabaks-, en olie-industrieën, om enkel maar de meest gekende onfrisse voorbeelden aan te halen.

Maar ik ontdekte ook dat de angst voor “frankenfood”, wat de vroege tegenstanders van ggo’s sterk bezighield, nooit werkelijkheid werd. Prestigieuze wetenschappelijke instellingen hebben aan het einde van de jaren 2000 de verzamelde resultaten van onafhankelijke onderzoeksgroepen tegen het licht gehouden. Hun conclusie luidde dat biotechnologie bij eetbare gewassen veilig is. Er waren nog wel enkele netelige kwesties omtrent de milieu-impact bij enkele gewassen, bijvoorbeeld of ggo’s het gebruik van pesticides nu verminderden of vergrootten, maar alles samen genomen was er een consensus dat de wetenschap op een productieve manier door de landbouwers gebruikt werd zonder mens of fauna te schaden. Enigszins tot mijn verbazing gingen dezelfde milieubewegingen en bewakers van het algemeen belang die de wetenschappelijke consensus omtrent de verandering van het klimaat wel aanvaardden, deze keer niet akkoord. Zij verwierpen de wetenschappelijke consensus omtrent ggo’s. Het viel me ook op dat ze, om het publieke debat te vertroebelen, een tactiek gebruikten die de olie-, tabaks- en chemische industrie op punt hebben gesteld, namelijk de “handel in twijfel”. Er is bijvoorbeeld een klein netwerk van wetenschappers die de consensus afwijzen en zelfverklaarde experten in anti-ggo-middens die als het ware een weerspiegeling zijn van een soortgelijk netwerk onder klimaatontkenners. De laatste jaren hebben zij dubieuze wetenschappelijke papers en fikse boeken geproduceerd met welluidende titels als The GMO Deception, Altered Genes, Twisted Truth: How the Venture to Genetically Engineer Our Food has Subverted Science, Corrupted Government, and Systematically Deceived the Public. De meest hardnekkige aanhangers van de anti-ggo- en antivaccinatiebeweging en klimaatontkenners worden voortgedreven door een gelijkaardig complotdenken. Als je meer wilt vernemen over hoe dit alternatieve universum werd opgetrokken, lees dan zeker Will Saletans diepgravend stuk voor Slate, waarin hij concludeert: “De strijd tegen genetisch gemodificeerde organismen zit tjokvol paniekzaaierij, vergissingen, fouten en bedrog.”

Met mijn stuk voor Slate uit 2012 wilde ik daar ook de aandacht op vestigen: “Het emotioneel beladen, gepolitiseerd discours over ggo’s wordt verzopen in dezelfde koortsmoerassen die de wetenschap rond de klimaatverandering onherkenbaar aangetast hebben.” De verantwoordelijke partijen zijn milieu groepen, prominente voedselcolumnisten en invloedrijke progressieve schrijvers. Met mijn blog voor Discover (stopgezet in 2015) borduurde ik verder op dit thema. Ik belichtte de bijna constante stroom aan voorvallen waarin de wetenschap verkeerd werd voorgesteld door groene groepen en prominente individuen waarvan ik dacht dat ze beter zouden weten. Dit werd niet echt geapprecieerd door denkers aan de progressieve zijde, een kant die ik nochtans beschouw als mijn natuurlijke habitat.

Wat bedoel ik daarmee? Neem Julia Belluz, wetenschapsjournalist voor Vox die enkele keiharde stukken over Dr. Oz, alternatieve geneeskunde, dieetrages en dies meer heeft geschreven. In een recent stuk beschrijft zij de terugslag die ze heeft mogen ervaren; de titel ervan spreekt boekdelen: Why reporting on health and science is a good way to lose friends and alienate people (Waarom je door te schrijven over gezondheid en wetenschap vrienden verliest en mensen van je vervreemdt.) Dit is absoluut ook mijn ervaring bij mijn reportages over ggo’s. Het wordt zelfs erger wanneer de enige nieuwe vrienden die je maakt na een kritisch artikel over een ecoheilige zoals Vandana Shiva, het soort mensen zijn dat werkt in de labo’s van Monsanto’s hoofdzetel.

Mijn punt is dus: als je journalistieke werk opgevat wordt als een steuntje in de rug van het meest boosaardige bedrijf ter wereld, geloof me, dan riskeer je meer te verliezen dan vrienden alleen. Meer hierover later.

Zet jezelf ondertussen even in de plaats van voedselactivisten en groenen die tegen ggo’s zijn en die werkelijk geloven dat zij aan de kant van de engeltjes staan. Elke ochtend opnieuw ontwaken ze en gaan ze verder met het bestrijden van het Kwaad. Er zijn geen tinten grijs in deze zwart-witte wereld.

Bekijken we de wereld door hun bril: als CEO’s en wetenschappers verbonden aan de industrie bijna al mijn artikelen over hoe verheven progressieve woordvoerders het ggo-debat verdraaien, enthousiast delen op de sociale media, dan moet dat betekenen dat ik een vriend van Monsanto ben, toch? Als de Columbia Journalism Review in 2013 een artikel publiceert over hoe ik de belabberde en bevooroordeelde media-aandacht voor ggo’s zie, dan moet ik wel een slippendrager van de biotechnologische industrie zijn, niet? Als ik in 2015 bericht over hoe wetenschappers uit de openbare sector een verzoek krijgen om hun volledige correspondentie en andere informatie openbaar te maken zoals bepaald door de Freedom of Information Act (FOIA, een Amerikaanse wet op de openbaarheid van informatie, nvdr.) nog voordat de groep activisten achter dat verzoek hiermee in het openbaar willen komen, dan moet ik wel geknecht zijn door de industrie? Als ik de zaak opvolg en afkom met een nieuw exclusief artikel (niet vergeten, ik ben journalist) omtrent de inhoud van die FOIA-verzoeken nog voordat de anti-ggo-groep wil dat deze informatie openbaar wordt gemaakt, dan moet ik toch gewoon in loondienst zijn van de industrie?

Nee, toch niet. Mijn journalistiek werk wordt niet beïnvloed of tegen betaling besteld door de industrie. Ik heb de mythe van de Indiase boeren – de zogezegde link tussen ggo’s en zelfmoorden – zelf ontdekt. Ik heb nooit met Monsanto gesproken, laat staan overlegd, wanneer ik aan een artikel werkte. Wanneer ik voor het eerst schreef over de wijdverspreide foute voorstellingen van plantenbiotechnologie voor Slate in 2012, was ik zelfs amper beginnen praten met wetenschappers in het veld. Ik kon de omgekeerde wereld die de anti-ggo-activisten gecreëerd hadden, afleiden door deze gewoonweg te vergelijken met de wereld van echte wetenschap en gevestigde literatuurstudies. Sindsdien ben ik bekend geworden bij tal van wetenschappers in de publieke biotechsector. Ze vertrouwden erop dat ik over hen op een faire, open en onbevooroordeelde manier zou schrijven. Nadat een aantal van hen een FOIA-verzoek op hun bord kregen op instignatie van een anti-ggo-groep in 2015, lieten ze mij dat weten. Ik schreef er een rechttoe-rechtaan verhaal over voor Science in februari dat jaar. In privé-conversaties liet ik de wetenschappers en onderzoekers weten dat ik in principe, als journalist, geen probleem had met zulke FOIA-verzoeken, hoewel ik heel goed begreep waarom zij zich daardoor aangevallen voelden. Later dat jaar wezen wetenschappers me erop dat duizenden e-mails aan die anti-ggogroep waren vrijgegeven, het resultaat van een FOIA-verzoek aan één bepaalde onderzoeker. Ik rapporteerde over de inhoud van deze e-mails in het tijdschrift Nature, wat een onaangename verrassing was voor de anti-ggo-groep, omdat men al aan het samenwerken was met een andere journalist waarvan ze dachten dat hij waarschijnlijk hun ideologische interesse en filosofie wel zou delen.

Wat er toen gebeurde, was dan weer een onaangename verrassing voor mij.

Keith Kloor: Journalistiek onder vuur 2/4

Deze vertaling verscheen in Wonder en is geen Wonder (Winter 2017), het ledenblad van SKEPP.

* * *

Wat gebeurt er wanneer je als wetenschapsjournalist schrijft over thema’s waarrond milieu-organisaties en andere ngo’s een verdienmodel hebben opgebouwd? “Afhankelijk van het onderwerp geldt in de wetenschapsjournalistiek dat hoe meer je rapporteert over feiten, hoe minder effect het lijkt te sorteren”, schrijft de Amerikaanse wetenschapsjournalist Keith Kloor. Tijdens zijn carrière als journalist en docent journalistiek raakte Kloor gefascineerd door de hardnekkigheid van bepaalde valse narratieven, zoals mythen rond vaccinatie of genetisch gemodificeerde organismen. “Het draait allemaal rond het verhaal en hoe sterk het gebracht wordt”, weet Kloor. Een paar jaar geleden kwam Kloor door een campagne van activisten tegen zijn persoon zelf in de problemen. Door zijn journalistieke werk dreigde hij niet alleen vrienden, maar ook zijn inkomen te verliezen. Of het dit allemaal waard was, is de centrale vraag in dit openhartige essay.

***

Toen ik de bronnen onderzocht die Kennedy’s obsessie voedden, ontdekte ik een parallel universum van “feiten” en “wetenschap” dat zo’n tien, vijftien jaar geleden werd gecreëerd. Ik vond stapels boeken, documentaires, obscure artikelen en websites, de meeste het resultaat van noeste thuisarbeid, die Kennedy’s geloof versterkten in een “neurologische holocaust” veroorzaakt door vaccins en verborgen door het CDC. Kennedy was van streek omdat mijn artikel de “wetenschap” die hij met mij deelde, niet besprak. Omgekeerd waren er sommige wetenschappers die vonden dat ik hem te zacht had aangepakt. In de periode dat ik dit verhaal versloeg, ontmoette ik heel wat intelligente mensen die oprecht geloofden dat de federale overheid de waarheid omtrent vaccins en autisme verborgen houdt (wat trouwens niet het geval is). Ik betwijfel of zij hiervan zo zeker zouden geworden zijn zonder een overkoepelend verhaal van “de goeden tegen de slechten”: Big Pharma is de boosdoener, CDC de handlanger, Kennedy de moedige verkondiger van de waarheid.

In deze wereld heeft Andrew Wakefield de status van een rockster (Wakefield is de Britse dokter en auteur van een frauduleuze studie die in 1998 een golf van paniek veroorzaakte omtrent de inenting tegen de mazelen, de bof en de rode hond). Volgens verschillende peilingen wordt hij door een derde van alle Amerikaanse ouders op handen gedragen, door mensen die verkeerdelijk geloven dat er een link is tussen autisme en vaccinaties, wars van het feit dat Wakefields medische licentie ingetrokken werd en dat zijn werk grondig werd ontkracht door de wetenschappelijke wereld. Maar dat is natuurlijk gewoonweg méér bewijs van een grote samenzwering!

Trumps vurigste supporters leven net zoals de gepassioneerde fans van Kennedy en Wakefield in een eigen mediabubbel met een heel eigen verzameling aan waarheden. Beide bubbels koesteren een minachting voor verdiende reputaties van mensen en instituten. Objectieve feiten kunnen niet binnen dringen in deze afgesloten werelden. Of zoals Brian Stelter van CNN het onlangs verwoordde: “Een groot deel van het land heeft de journalistiek achter zich gelaten en geopteerd voor een alternatieve realiteit.” Het dient vermeld dat Wakefield en enkele medestanders een privé-ontmoeting van een uur met Trump hebben gehad voor de verkiezingsdag. Voordien had Trump zijn geloof in een verband tussen inentingen en autisme al verkondigd. Volgens het tijdschrift Science, dat berichtte over deze ontmoeting, gaf Wakefield aan Trump een kopie van een recente documentaire waaraan hij had meegewerkt, namelijk Vaxxed: From Cover-up to Catastrophe.

Een boosdoener genaamd Monsanto

Tijdens mijn carrière als journalist ben ik altijd gefascineerd geweest door de hardnekkigheid van bepaalde onware narratieven. In 2014 onderzocht ik voor Issues in Science & Technology de oorsprong en voedingsbodem van zo’n verhaal, namelijk dat over de honderdduizenden Indiase boeren die door Monsanto en zijn ggo’s tot zelfmoord zouden gedreven zijn. Dat dit verhaal niet waar was, was na enig onderzoek gemakkelijk aan te tonen. Maar wat mij choqueerde was hoe het verhaal ingebed werd in de media en onvoorwaardelijk voor waar aangenomen werd door zeer schrandere mensen. Ik wilde uitzoeken hoe dat in elkaar stak.

Laat er geen misverstand over bestaan: het leven van kleine Indiase boeren is kei- en keihard. Velen overleven met zeer kleine marges, zonder toegang tot irrigatie, overgeleverd aan een grillig klimaat. Zij hebben geen toegang tot geïnstitutionaliseerd krediet of oogstverzekeringen. Door een ingewikkelde mix van allerhande socio-politieke factoren eindigen al te veel kleine boeren met verpletterende schulden. Voor velen onder hen is zelfmoord de enige uitweg. Het is tragisch en reëel.

En ja, in de vroege jaren 2000 stond de Indiase regering Monsanto toe om genetisch gemodificeerd katoenzaad te verspreiden in het land, wat door heel wat boeren ten zeerste geapprecieerd werd. Maar de “agrarische crisis”, zoals deze in India genoemd wordt, dateert van voor de introductie van gg-katoen en de precaire situatie veranderde in de jaren 2000 amper of niet voor de kleine boeren. Wat wel veranderde was de aandacht die de zelfdodingen in de landbouwsector plots kregen. Een aantal dat, tussen haakjes, lager lag dan het aantal zelfmoorden onder niet-boeren. Hoewel India een eeuwenlange en diepgewortelde traditie heeft wat betreft sociale en genderongelijkheid, een traditie die teruggaat tot het kastensysteem, en hoewel systematische aanvallen en seksueel geweld op vrouwen ook al lang een sociaal probleem is, vonden midden de jaren 2000 activisten in de zelfdodingen hun nieuwe goede doel. Snel trok het de aandacht van de media en van universitaire denktanks. In ongeveer diezelfde periode werden Monsanto en het gg-katoen aangewezen als de voornaamste schuldigen voor de zelfdodingen onder de Indiase boeren. Zoals ik beschreef in mijn artikel “The GMO-Suicide Myth” heeft niemand zich meer ingespannen om dit verhaal te verspreiden en te bestendigen dan Vandana Shiva. Zij en haar organisatie publiceerden rapporten waarin het gg-product van Monsanto ‘zelfmoordzaad’ genoemd werd. Shiva verergerde de vermeende connectie tussen Monsanto en de zelfdodingen onder de Indiase boeren via opiniestukken, interviews en voordrachten. Haar verheven status in de wereld der groenen en haar invloed op vooraanstaande denkers hielpen het verhaal te legitimeren.

Maar dit verhaal kon enkel tot deze proporties uitgroeien in een bestaand en welomschreven kader. En daarin heette de op maat van de media geknipte snoodaard Monsanto of, zoals de tegenstanders het biotechbedrijf noemen, Monsatan. Deze meme, waarin Monsanto op het internet werd opgevoerd als het “meest boosaardige bedrijf ter wereld”, omdat het ’s werelds voedselbevoorrading zou willen overnemen en ‘frankenfoods’ door onze strot wil rammen, was al wijd en zijd bekend in de periode dat Vandana Shiva besliste om hieraan haar verhaal over de zelfdodingen vast te klinken. Ik heb thuis een schap vol boeken die Monsanto een algemene ontaarding van het landbouwbedrijf aanwrijven. Ik heb er documentaires over gezien. Iedereen haat Monsanto, toch? Of dit beeld cartoonesk is? Dat trekken we ons niet aan. Belangrijker is dat het ‘warig’ klinkt. Dus ja, de demonisering van het bedrijf was al aan de gang lang voordat Shiva het beschuldigde van de zelfdoding van 300.000 Indiase boeren. Velen waren al geconditioneerd om dit te geloven. Paul Ehrlich vermeldde het, Bill Moyers knikte gewichtig mee toen Shiva hem het verhaal deed. Dan was er nog de invloedrijke documentaire Bitter Seeds (2012), die Shiva mee in elkaar hielp steken en die door voedseljournalist en activist Michael Pollan de hemel in geprezen werd. De film ging rond in het festivalcircuit. Kijk naar de film, of naar de talloze fragmenten op YouTube, met huilende Indiase families die net een verwante verloren hebben door zelfmoord omwille van ggo’s, en zeg me dan nog eens dat Monsanto niet het pure kwaad belichaamt.

Het draait allemaal rond het narratief, het verhaal en hoe sterk het kan gemaakt worden. De ‘corrupte Hillary’ is een ‘crimineel’, een pediatrisch onderzoeker die van jetje geeft tegen bangmakerij door anti-vaccinatie-activisten, staat op gelijke voet met een nazi-kampbewaker, de wetenschappers van Monsanto hebben ‘zelfmoordzaden’ gecreëerd. Deze verhaallijnen zijn wis en waarachtig voor de mensen die er geloof aan hechten, omdat ze telkens opnieuw versterkt worden met nieuwe informatie, in de vorm van boeken, artikelen, films, voordrachten, segmenten van radioprogramma’s, alle gemaakt door vertrouwde, gelijkgezinde koppen.

In een ideale wereld onderzoeken journalisten en geleerden onbevreesd aannames en onderliggende ideologische verhalen die het beleid en het wetenschappelijk debat beïnvloeden. In de echte wereld, waar groepsidentiteit wel van belang is en reputaties beschermd dienen te worden tegen politiek geïnspireerde aanvallen, hebben sommigen besloten dat bepaalde narratieven best onaangeroerd blijven. Alan Levinovitz, professor religieuze studies aan de James Madison University, was zo iemand die nooit de verhaallijn ‘Monsanto is het pure kwaad’ in vraag had gesteld. Nadat hij een tekst had geschreven waarin hij zich volgens de anti-ggo-mensen te positief had uitgelaten over biotechnologie, werd hij ervan beschuldigd een betaalde pion te zijn in dienst van. In een reactie schreef hij droogweg:

“Zoals de meeste mensen wist ik precies hoe Monsanto was, zonder er ooit al te hard te hebben over nagedacht. Ik wist dat Monsanto boeren de vergetelheid in procedeerden, dat Monsanto aan de basis lag van een lange reeks zelfmoorden in India, dat Monsanto negatieve mediaberichten onderdrukte, dat Monsanto politici en wetenschappers betaalde om voor hen te liegen.
Maar er was één verhaal dat ik niet geloofde omdat ik wist dat het niet waar was: mij had Monsanto niet betaald. En dus deed ik wat elke academicus of journalist zou moeten doen, ik begon namelijk te lezen en te leren over het bedrijf dat me zogezegd op zijn loonlijst had staan.”

Levinovitz ging praten met wetenschappers van Monsanto en al snel werd het plaatje heel wat ingewikkeldder, namelijk dat van een grote multinational “die een grote verscheidenheid aan mensen in dienst heeft. Sommigen willen zo snel mogelijk zo veel mogelijk verdienen. De voornaamste zorg van anderen was dan weer om zo degelijk mogelijk wetenschappelijk onderzoek te doen.” Hij begon het idee te koesteren om een verguisd bedrijf dat volledig gedemoniseerd was – en met het bedrijf misschien wel een hele tak van de wetenschap – te vermenselijken. “Maar dan besefte ik dat ik dat verhaal nooit zou schrijven”, noteert Levinovitz in zijn essay. “Het sop was de kolen niet waard. Waarom zou ik mezelf, ook al is het maar even, associëren met de Duivel? Andere journalisten hebben me verteld dat ze hetzelfde ervaren.” Hij vermeldt bijvoorbeeld Nathanael Johnson, een journalist die voor Grist schrijft over voeding en landbouw, die ook zei: “Het heeft een verkrampende uitwerking op mij en daar ben ik niet trots op.”

Geen enkele journalist kijkt uit naar de slangenkuil die hem of haar onvermijdelijk wacht wanneer je bezig bent met onderwerpen in verband met gecontesteerde wetenschap. Als ik terugkijk op mijn eigen ervaringen van de laatste jaren, dan vraag ik me ook af of ik er niet beter aan gedaan had om bepaalde onderwerpen te mijden.

Wordt vervolgd

Keith Kloor: Journalistiek onder vuur 1/4

Deze vertaling verscheen in Wonder en is geen Wonder (Winter 2017), het ledenblad van SKEPP.

* * *

Wat gebeurt er wanneer je als wetenschapsjournalist schrijft over thema’s waarrond milieu-organisaties en andere ngo’s een verdienmodel hebben opgebouwd? “Afhankelijk van het onderwerp geldt in de wetenschapsjournalistiek dat hoe meer je rapporteert over feiten, hoe minder effect het lijkt te sorteren”, schrijft de Amerikaanse wetenschapsjournalist Keith Kloor.

Tijdens zijn carrière als journalist en docent journalistiek raakte Kloor gefascineerd door de hardnekkigheid van bepaalde valse narratieven, zoals mythen rond vaccinatie of genetisch gemodificeerde organismen. “Het draait allemaal rond het verhaal en hoe sterk het gebracht wordt”, weet Kloor. Een paar jaar geleden kwam Kloor door een campagne van activisten tegen zijn persoon zelf in de problemen. Door zijn journalistieke werk dreigde hij niet alleen vrienden, maar ook zijn inkomen te verliezen. Of het dit allemaal waard was, is de centrale vraag in dit openhartige essay.

***

Enkele weken na de Amerikaanse verkiezingen, terwijl men bezig was met het tellen van de laatste stemmen, berichtten de media dat Hillary Clinton twee miljoen stemmen
méér had behaald. Op 27 november tweette de net verkozen Donald Trump: “Ik heb de meeste stemmen behaald, als je de miljoenen mensen wegneemt die onwettig gestemd hebben.” Trump noch zijn raadgevers gaven enig bewijs voor hun uitspraak.

Journalisten traceerden de oorsprong van de claim tot bij een website die gekend is voor het koortsachtig promoten van complotverhalen. Tijdens en na de verkiezingscampagne van 2016 verkondigde Trump tal van overduidelijk onware beweringen die door journalisten als dusdanig geduid werden, genre “Obama richtte ISIS op” en “Natuurlijk was er een grootschalige verkiezingsfraude voor en op de dag van de stemming”. Het had geen negatief gevolg voor zijn resultaten in de peilingen, en het verminderde het enthousiasme bij zijn aanhangers hoegenaamd niet. Hij herhaalde vaak leugenachtige uitspraken nadat men onomstotelijk had aangetoond dat die inderdaad onwaar waren. Normaal gezien zou dit gevolgen moeten hebben voor iedereen die zich opwerpt als een ernstig presidentskandidaat. Maar zoals Susan Glasser van het mediabedrijf Politico schreef in een essay voor het Brookings Institution: “Zelfs het fact-checken van beweringen uit de mond van mogelijk de meest oneerlijke kandidaat in de recente geschiedenis maakte niets uit; hoe meer de media zich uitsloofden om de uitspraken te controleren, hoe minder impact die controle bleek te hebben.”

Beste politieke journalisten, beste collega’s, welkom in de wereld van de wetenschapsjournalistiek. Afhankelijk weliswaar van het onderwerp geldt ook in deze tak van de journalistiek dat hoe meer je rapporteert over feiten, hoe minder effect het lijkt te sorteren. Collega’s in de frontlinies van het klimaatdebat, u mag instemmend knikken. Idem dito voor de wetenschappers en de wetenschapscommunicatoren die verstrikt raken in de discussie over genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s) of die antivaccinatie-activisten hebben nagejaagd tot ver in hun hol.

Donald Trumps onwaarschijnlijke triomftocht naar het Witte Huis heeft velen gechoqueerd, maar de tactieken die dit mogelijk maakten, waren zeer herkenbaar voor diegenen onder ons die vertrouwd zijn met de omgekeerde wereld van de wetenschapscontestatie. Trumps succes was gebaseerd op technieken die over het hele politieke spectrum gebruikt worden wanneer vaststaande wetenschappelijke feiten aangevochten worden.

Het is in de eerste plaats belangrijk om te begrijpen dat de succesvolle strategie van Trump draait rond het demoniseren van tegenstanders en het discrediteren van zijn criticasters. Bijvoorbeeld vervelende, feiten controlerende journalisten. Dit vroeg om een overkoepelend verhaal, eentje over een diepgeworteld en corrupt politiek establishment, belichaamd door Hillary Clinton. Dat verhaal begint al in de jaren 1990, maar Trump en zijn team bouwden erop verder. Ze maakten daarbij dankbaar gebruik van de mediakanalan van bondgenoten zoals Steve Bannon, de voormalige voorzitter van Breitbart Media, een bedrijf dat anti-Clintonboeken en -documentaires verspreidde. Bannon werd het hoofd van Trumps campagne, daarna zijn voornaamste politieke strateeg en raadsman. Gebeurtenissen buiten de campagne, zoals onthullingen door WikiLeaks en aankondigingen door het FBI, gaven het gevoel dat het wel eens waar zou kunnen zijn. Dat versterkte het hoofdstuk ‘corruptie’ in het grotere verhaal. Denk aan de roepkoren die tijdens de optredens van Trump scandeerden dat Hillary Clinton opgesloten moest worden.

De komiek Stephen Colbert lanceerde al in 2006 de term “waanwaarheid” (truthiness): “iets wat lijkt op de waarheid, en meer bepaald die waarheid waarvan wij willen dat zij bestaat”. Sindsdien voorzien sociale media, met Facebook en Twitter voorop, ons van een gestage stroom aan nieuws en informatie die onze eigen voorkeuren en (voor)oordelen steeds weer opnieuw lijken te bevestigen. Zijn we met de verkiezing van Trump in 2016 een stap verder gegaan, van “waanwaarheid” tot wat sommige politieke commentatoren het post-truth-tijdperk zijn gaan noemen? Post-truth wordt door het Oxford Dictionary gedefinieerd als een staat “waarin objectieve feiten minder invloedrijk zijn bij het vormen van de publieke opinie dan het appél aan emoties”. Maar dit geeft niet exact weer hoe Trump c.s. de realiteit verdraaide op weg naar het Witte Huis. Dat doet men niet door gewoonweg een beroep te doen op emoties. Hiervoor heeft men een verhaal nodig dat door de media wordt verspreid en waarin slechteriken, handlangers en helden figureren. De technieken die men hiervoor gebruikt toonden al lang geleden dat ze effectief zijn in het manipuleren van percepties bij het publiek en in het ter discussie stellen van bepaalde wetenschappelijke onderwerpen.

Kwaadaardige inentingen

Enkele jaren geleden kreeg ik een telefoontje van een bekende milieuactivist. Nadat hij zichzelf kort had voorgesteld, viel Robert Kennedy Jr. meteen met de deur in huis. “Ik probeer uit te vissen”, zei hij, “of u een spreekbuis bent die door Big Pharma betaald wordt.” Kennedy heeft een bewonderenswaardig en ellenlang curriculum vitae als milieuadvocaat en -activist. Hoewel we nog nooit met elkaar gesproken hadden, wist hij dat ik in de jaren 2000 gewerkt had als redacteur van het tijdschrift van de National Audubon Society, een nonprofit organisatie die zich inzet voor de bescherming van vogels. Dat hij zich afvroeg of ik een handpop (of ‘marionet’, nvdr.) van de industrie geworden was, verbaasde me ten zeerste, maar ik wist wat hem tot deze gedachtesprong had aangezet. Niet lang daarvoor had Kennedy een vurige speech gegeven op een conferentie van een bekende anti-vaccinatiegroep. Net zoals de daar aanwezigen is Kennedy er rotsvast van overtuigd dat inentingen op jonge leeftijd (wat hij beschrijft als een “neurologische holocaust”) verantwoordelijk zijn voor het verhoogde aantal kinderen die gediagnosticeerd worden met autisme, én dat de bewijzen hiervoor verborgen worden gehouden door de regering die onder een hoedje speelt met de farmaceutische industrie. Prominente leden van de wetenschappelijke gemeenschap zijn ook medeplichtig, verzekerde hij zijn publiek. Bepaalde mensen, zoals een pediatrisch onderzoeker die openlijk voorstander was van vaccinatie, vergeleek hij met nazi-kampbewakers. “Zij horen thuis achter slot en grendel en de sleutels zouden we moeten weggooien”, voegde hij eraan toe.

In 2013 bekritiseerde ik deze laag-bijde-grondse uitspraken in het tijdschrift Discover en merkte ik op dat Kennedy dit pad al eens bewandeld had. In het midden van de jaren 2000 veroorzaakte hij een serieuze rel toen hij in een veelgelezen interview met het tijdschrift Rolling Stone voor de eerste keer beweerde dat er een misdadige doofpotoperatie om de vaccinatieschade te minimaliseren aan de gang was, geleid door de Centers for Disease Control and Prevention (CDC). De vuige aantijgingen werden grondig ontkracht nadat ze kritisch onderzocht waren door toonaangevende wetenschapsjournalisten. Maar de standpunten van Kennedy verhardden in de loop der jaren en zijn uitspraken kregen een opruiend karakter. In die periode schreef ik: “Omwille van zijn status als Bekende Amerikaan en zijn positie in middens van progressieven en milieuactivisten kan beargumenteerd worden dat Kennedy meer dan zijn steentje heeft bijgedragen tot het verspreiden van onnodige angst voor al te gekke complottheorieën omtrent vaccinaties.”

Dit gaf aanleiding tot het boze telefoontje en zijn verdenking dat ik op de loonlijst van Big Pharma stond. Nadat ik hem van deze illusie verlost had, praatte Kennedy het volgende uur vol over het “explosieve boek” dat hij binnenkort zou uitbrengen en waarin hij het verband beschrijft tussen inentingen en neurologische ontwikkelingsstoornissen. Hij vermeldde ook dat hij binnenkort zou vergaderen met vooraanstaande leden van het Congres en toplui binnen verschillende nationale agentschappen om zijn zaak nog meer gewicht te geven.

Deze merkwaardige ontwikkelingen, een bijproduct van zijn fanatisme, overtuigden me om het verhaal van Kennedy’s fixatie te vertellen. Mijn stuk over hem verscheen in de Washington Post in 2014. Ik beschreef hoe zijn ideeën haaks stonden op die van de gevestigde wetenschap, dat zijn vergaderingen in Washington tot niets leidden, dat hij levenslange medestanders in de openbare gezondheidssector van zich had vervreemd, en misschien wel het meest verbijsterende, dat hij zijn kruisvaart niet zou beëindigen. Het verhaal gaf aanleiding tot zeer uiteenlopende reacties. De felste reacties vielen uiteen in twee verschillende groepen. Aan de ene kant schudde men collectief het hoofd in afkeer. Deze mensen beschouwden Kennedy als een van de goeien die stapelgek is geworden, iemand die “met zijn nieuwe en onbegrijpelijke kruistocht een onfatsoenlijke sprong in de wereld van anti-wetenschap had gemaakt”, zoals Jeffrey Kluger in Time schreef. De andere kant, vooral degenen die eerder al hun wantrouwen tegenover staatsinstanties en het medische establishment hadden uitgedrukt, prees Kennedy als een dappere “held”.

Zelfde verhaal, twee diametraal tegenovergestelde reacties. Hoe kan dat?

Wordt vervolgd

Kanker en alternatieve therapieën: van abrikozenpitten tot zuurzakthee

Net als de meeste verenigingen die kritisch denken willen stimuleren, is de Good Thinking Society verontrust door de vele inzamelacties die als doel hebben ernstig zieken alternatieve therapieën te laten ondergaan die niet door de reguliere geneeskunde erkend worden en die niet gestaafd worden met solide bewijzen.

De Good Thinking Society heeft onderstaande lijst van dubieuze therapieën samengesteld die ze zijn tegengekomen in de beschrijvingen van zulke inzamelacties (vooral voor kankerpatiënten). Ik heb deze tekst vertaald in opdracht van SKEPP. Prof. Em. Dr. Wim Betz, erevoorzitter van deze organisatie, heeft de tekst duchtig gecorrigeerd en aangevuld, waarvoor zéér veel dank!

WOORDENLIJST

Abrikozenpitten
Acupunctuur
Alkali-dieet
Alkali-water
Amalgaan verwijderen
Amygdaline
Antineoplastontherapie
Antioxidanten
Anti-zuurdieet
Asyramachine
Ayurveda
B17
Basisch Kangen-water
Biomagnetisme
Bioresonantie
Biovoeding
Budwig-dieet
Budwig-protocol
Burzynski, Stanislaw
Cannabidiol
Cannabinoïde
Cannabisolie
Catumaxomab
CBD
Chelatietherapie
Coffee enema (Eng.)
Curcumine
Darmspoeling
Dendritische celtherapie
Detox (van de lever)
Dowsing (Eng.)
Essiac-thee
Fotoferese
Fytonutriënten
Ganoderma lucidum
GcMAF
Geïoniseerd alkali water
Gerson-dieet
Gerson-therapie
Gesteelde lakzwam
Graviolathee
Groentesappen
Guanábanathee
Homeopathie
Hyperbare kamer
Hyperthermie
Immunotherapie
Iscador
Juicing (Eng.)
Kangen-water
Ketogeen dieet
Klister
Koffieklysma
Koffielavement
Kurkuma
Kwikamalgaan verwijderen
Laetrile
Leverdetox
Leverontgifting
Lingzhi paddenstoel
Magneetveldtherapie
Maretak
Marihuana
Melatonine
Miracle Mineral Solution
Mistletoe
MMS
Ojibwa-thee
Ozontherapie
Pancreatische enzymen
Paranormale heelkunde
PDL1-vaccinatie
Proton radiotherapie
Protonentherapie
Psychic surgery (Eng.)
Radiësthesie
Rauwe groentesappen
Raw veg
Reiki
Reishi paddenstoel
Removab
Rick Simpsons’ olie
Sappen
Scalaire golftechnologie
Scalaire technologie
Soursup tea (Eng.)
TACE-therapie
Thermische beeldvorming
Thermografie
Traditionele Indiase geneeskunde
Urinetherapie
Viscum album
Vitamine B17
Vitamine C
Wichelroede
Zuur-basedieet
Zuurstoftherapie
Zuurzakthee

Dr. Alice Howarth van DrAlice.blog heeft deze lijst mede mogelijk gemaakt. Dr. Howarth heeft een PhD in kankeronderzoek aan de Universiteit van Liverpool.

Rest mij nog Michael Marsh van de Good Tinking Society te bedanken voor de toestemming om deze tekst te vertalen.

 

TE RAADPLEGEN BRONNEN

Nederlandstalig

 Engelstalig

* * *

ABRIKOZENPITTEN
Verwante termen: laetrile, amygdaline, (‘vitamine’) B17

Beschrijving
Laetrile, of ‘vitamine’ B17 is een synthetische vorm van amygdaline, een stof die aangetroffen wordt in de pitten en zaden van verschillende vruchten, waaronder abrikozen. Vermaalde abrikozenpitten worden gepromoot als totaalbehandeling tegen kanker. Patiënten nemen ofwel de pitten in poedervorm of als tabletten.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er bestaat geen bewijs voor de bewering dat laetrile of abrikozenpitten doeltreffend zouden zijn in de behandeling tegen kanker. Laetrile en abrikozenpitten bevatten cyanide. Hoge doses of langdurig gebruik kunnen leiden tot cyanidevergiftiging. Zie ook Cancer Research UK en Kanker en voeding.

 

ACUPUNCTUUR

Beschrijving
Acupuncturisten gebruiken naalden om ‘meridiaanpunten’ te stimuleren en de energiestroom (of chi, ki, qi) beter te laten vloeien. Er zijn acupuncturisten die beweren dat een verstoorde energiestroom de oorzaak zou zijn van de ziekte. Sommigen bieden een behandeling aan om de neveneffecten van de chemotherapie te verzachten, anderen gaan veel verder en beweren dat hun acupunctuurbehandeling kanker kan genezen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er zijn zwakke aanwijzingen dat acupunctuur doeltreffend zou kunnen zijn bij het onderdrukken van misselijkheid. Er is evenwel geen bewijs voor de bewering dat acupunctuur helpt bij het herstel of dat het kanker kan genezen.

 

ALKALI-DIEET
Ook gekend als: zuur-basedieet, anti-zuurdieet

Beschrijving
Dit dieet is gebaseerd op de overtuiging dat kanker gedijt in een zuur milieu. Men probeert de pH-waarde van het lichaam te veranderen om zo het milieu minder voordelig voor de kanker te maken. Sommige beoefenaars van alternatieve geneeskundige praktijken promoten dit als een directe behandelingswijze tegen kanker. Sommigen beweren zelfs dat chemotherapie de werking van dit dieet verhindert.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er zijn geen bewijzen voor de bewering dat de pH-waarde in het lichaam dramatisch veranderd kan worden en dit te overleven, en er zijn evenmin bewijzen dat het basisch (alkalisch) maken van het lichaam een negatief effect heeft op de kanker en/of veilig is voor de patiënt. Zie ook Wikipedia en Voeding en Kanker.

 

ANTINEOPLASTONTHERAPIE

Beschrijving
Stanislaw Burzynski promoot zijn uitvinding in zijn privékliniek in Houston, Texas. De therapie is gebaseerd op het idee dat peptiden die geïsoleerd werden uit urine, gebruikt kunnen worden om kanker te genezen. Na decennia van ‘klinische testen’, met een enorm kostenplaatje voor patiënten die hieraan willen deelnemen, zijn er nog geen betekenisvolle data gepubliceerd. Tal van patiënten waren de aanleiding voor prominente geldinzamelacties, maar zijn later gestorven. De kliniek is regelmatig betrokken in rechtszaken aangespannen door zowel patiënten als toezichthouders.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs dat deze therapie doeltreffend is, wel is er substantieel bewijs dat men patiënten valse hoop verkoopt, dat hun laatste spaargeld afhandig wordt gemaakt en dat ze aangezet worden om legitieme behandelingen op te geven. Zie ook Wikipedia.

 

ANTIOXIDANTEN

Beschrijving
Supplementen met antioxidanten worden zeer vaak voorgesteld als preventieve middelen tegen kanker. Antioxidanten worden in het lichaam gebruikt om cellen te beschermen tegen de gevolgen van vrije radicalen. Vrije radicalen worden  geproduceerd in het lichaam als normaal onderdeel van bepaalde biologische processen. Het lichaam zorgt voor een evenwicht tussen antioxidanten en vrije radicalen en gebruikt zelfs vrije radicalen voor het immuunsysteem. Bepaalde beoefenaars van alternatieve geneeskunde staan achter het gebruik van antioxidanten ter preventie en/of genezing van kanker.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs voor de bewering dat supplementen met antioxidanten een positieve werking hebben wat betreft de preventie of behandeling van kanker. Anderzijds hebben recente experimenten aangetoond dat onder bepaalde condities antioxidanten de groei van kankercellen kunnen bevorderen. Zie ook Stichting tegen Kanker en Voeding en kanker.

 

ASYRAMACHINE
Verwante term: bioresonantie

Beschrijving
Deze machine meet “de galvanische huidreactie van patiënten” door middel van een scala aan ‘vibraties’ die doorheen twee handvaten wordt gestuurd. Het wordt gebruikt om ziekten te diagnosticeren en om de vooruitgang van het genezingsproces te meten.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs dat de machine eender welke ziekte kan detecteren of diagnosticeren. Dit is eigenlijk niet meer dan de elektrische weerstand meten tussen twee punten op de huid. Dat kan je zelf ook met een eenvoudige multimeter, die de spanning en de weerstand meet, en die voor een tiental euro in elke doe-het-zelfzaak te vinden is. Die weerstand varieert naargelang de kracht van knijpen, de vochtigheid en emoties. Het is dezelfde eenvoudige ‘technologie’ als bij leugendetectors en de Scientology’s e-meter. Het is zeer schadelijk wanneer dit tuig gebruikt wordt als enig middel om het ziekteverloop en de doeltreffendheid van behandelingen te meten.

 

AYURVEDA

Beschrijving
Ayurveda is een Indiaas medisch systeem waarin onder andere kruidenbehandelingen, artisanaal gemaakte middeltjes, homeopathie, massages een belangrijke rol spelen. Het wordt door sommige beoefenaars beschouwd als een volwaardig alternatief voor conventionele, ‘westerse’ geneeskunde.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er bestaan geen enkel bewijs dat ayurveda een doeltreffende behandeling heeft tegen kanker of dat het kanker kan genezen. Voorstanders hebben de neiging om de conventionele, legitieme geneeskunde af te schilderen als minderwaardig. Ayurvedische middelen blijken vaak zware metalen en andere vervuilende stoffen te bevatten in gevaarlijke hoeveelheden. Meerdere gevallen van vergiftiging werden beschreven.

 

BIOMAGNETISME
Verwante term: magneetveldtherapie

Beschrijving
Therapeuten die biomagnetisme in hun praktijk gebruiken, suggereren dat alle ziekten te wijten zijn aan een onevenwicht  in het lichaam. Magneetveldtherapie is een behandeling waarbij twee magneten gebruikt worden om onevenwichtige gebieden in het lichaam te ‘depolariseren’. Zie ook LiveScience.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs voor de bewering dat magneten het lichaam kunnen ‘depolariseren’ en evenmin dat ze zouden helpen bij het behandelen of genezen van kanker.

 

BIOVOEDING

Beschrijving
Sommige beoefenaars van alternatieve medische praktijken suggereren dat bio-voeding meer nutriënten heeft dan conventionele gewassen. Er is geen enkel bewijs dat deze claim ondersteunt. Bio-voeding wordt voorgesteld als een preventief of zelf curatief middel voor kanker omdat het respectievelijk minder pesticiden en meer voedingsstoffen zou bevatten.

Doeltreffendheid / Risico’s
Hoewel er enig bewijs is voor de relatie tussen voedingsgewoonten en het risico op kanker, is er geen bewijs voor de bewering dat een dergelijk dieet kanker kan bestrijden of genezen. Er is evenmin enig bewijs dat bio-gewassen beter zouden zijn in termen van risicovermindering van kanker dan andere gewassen. Zie ook de bevindingen van de ‘One Million Women Study’ door de Universiteit van Oxford.

 

BUDWIG-DIEET
Ook gekend als: Budwig-protocol

Beschrijving
Het Budwig-dieet werd opgesteld in de jaren 1950 en is gebaseerd op de inname van lijnzaadolie in combinatie met magere verse kaas (cottage cheese) of melk met zeer veel fruit, groenten en vezels, en met minder suikers, vlees en vetten.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel bewijs voor de bewering dat het Budwig-protocol kanker kan behandelen of genezen. Zie ook Cancer Research UK.

 

CANNABISOLIE
Verwante termen: cannabidiol (CBD), cannabinoïde, marihuana

Beschrijving
Cannabinoïde of cannabisolie worden vaak voorgesteld als kankerbehandelingen. Terwijl er enig bewijs is dat cannabinoïden de groei van en tumor zou kunnen afremmen in het laboratorium, is er geen bewijs dat dit ook het geval is bij menselijke patiënten, deels omwille van de wettelijke moeilijkheden rond dit soort onderzoeken. Men weet dat cannabis patiënten helpt bij het verdragen van de neveneffecten van bepaalde kanker- en chemotherapieën omdat het pijn kan verlichten en misselijkheid kan onderdrukken. Voor een goede samenvatting, zie National Cancer Institute, Cancer Research UK en Stichting tegen kanker.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel bewijs voor de bewering dat cannabisolie kanker kan genezen. Er zijn aanwijzingen dat gezuiverde cannabinoïde stoffen de groei van kanker zou kunnen vertragen maar enkel met hogere doses dan in cannabisolie wordt aangetroffen.  Zie ook Voeding en kanker.

 

CHELATIETHERAPIE

Beschrijving
Chelatietherapie is een nuttige techniek om zware metalen uit het lichaam te verwijderen bij een vergiftiging (bijv. loodvergiftiging). De synthetische stof EDTA wordt in de bloedbaan gebracht waar het zich bindt aan zware metalen en dan via urine of stoelgang verwijderd wordt uit het lichaam. Sommige  alternatieve behandelaars beweren dat chelatie ook kan gebruikt worden om zowat alles, aderverkalking en ook kanker, te behandelen of te voorkomen door middel van het verwijderen van ‘toxines’ of schadelijke stoffen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkele aanwijzing voor de bewering dat chelatietherapie aderverkalking, kanker of enige ziekte kan voorkomen of behandelen, bovendien kan het gevaarlijk tot dodelijk zijn.

 

CURCUMINE
Verwante termen: kurkuma

Beschrijving
Het is een specerij, afkomstig van een Indische plant, en een bestanddeel van curry.
Van het actieve bestanddeel van kurkuma, curcumine, wordt gezegd dat het kanker kan behandelen. Voorstanders verwijzen naar streken waar veel kurkuma gegeten wordt en menen dat er in die regio’s een kleiner aantal kankers worden vastgesteld. Deze ‘behandeling’ wordt meestal toegediend in de vorm van supplementen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs voor de bewering dat supplementen met curcumine of kurkuma kanker kan helpen voorkomen of genezen. Zie ook Stichting tegen Kanker, Gezondheid en Wetenschap en Voeding en kanker.

 

DENDRITISCHE CELTHERAPIE

Beschrijving
Dendritische celtherapie is een vorm van immunotherapie waarbij door middel van een vaccinatie-achtige procedure bepaalde lichaamscellen kunnen aangezet worden om afweerstoffen aan te maken die kankercellen kunnen uitschakelen. Deze therapie wordt onderzocht en gebruikt in de reguliere geneeskunde en vaak misbruikt door uitoefenaars van alternatieve geneeskundige praktijken. Zie ook TegenKanker.nl.

Doeltreffendheid / Risico’s
Immunotherapieën die gebaseerd zijn op vaccinatie vereisen dat er nauwkeurig wordt vastgesteld welke specifieke proteïnes de kanker van een patiënt heeft om zo het vaccine op maat aan te passen. Lichaamseigen dendritische cellen worden afgenomen, in het labo gekweekt, dan in contact gebracht met cellen van de eigen tumor, en zo “getraind” om die bepaalde tumor te herkennen. Wat de alternatieven onder die naam verkopen lijkt er maar van verre op. Ze  hebben geen cellen van de eigen tumor, te moeilijk of te omslachtig ?Zie ook NCI.

 

ESSIAC-THEE
Ook gekend als: Ojibwa-thee

Beschrijving
Essiac-thee wordt gemaakt van kliswortel, schapenzuring, rode iep en Russische rabarber (Rheum palmatum), al dan niet in combinatie met andere planten of kruiden. Zie ook Cancer Research UK.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er zijn geen aanwijzingen dat Essiac-thee kanker kan behandelen of genezen.

 

FOTOFERESE

Beschrijving
Dit is een conventionele therapie om T-cellymfoom (een soort leukemie) te behandelen. Het bloed van de patiënt wordt behandeld met een fotosensibiliserende stof en blootgesteld aan UV-licht om de T-cellen te beschadigen. De beschadigde T-cellen kunnen dan gemakkelijker vernietigd worden in het lichaam. Deze behandeling werkt alleen bij maligne lymfoom.

Doeltreffendheid / Risico’s
De therapie kan enkel uitgevoerd worden in een labo van hoog niveau, door medische professionals die de grenzen van de behandeling begrijpen en die de behandelingen kunnen afstemmen op de vereisten van de patiënten.

 

FYTONUTRIËNTEN

Beschrijving
Fytonutriënten zijn voedingsstoffen uit planten. Vandaar dat er voor elke nutriënt andere claims worden gemaakt en voor sommige van die beweringen zijn er al iets meer bewijzen dan voor andere. Sulforafaan, bijvoorbeeld, dat aangetroffen wordt in broccoli, zou misschien enige waarde kunnen hebben in de preventie van kanker. Zie Cancer Research UK.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er zijn aanwijzingen dat er een verband zou kunnen zijn tussen eetgewoonten en het risico op kanker. Er zijn evenwel geen bewijzen dat het volgen van een bepaald dieet kanker kan bestrijden of genezen. Voor de nutriënten die in het labo de groei van kanker zouden kunnen vertragen, zijn er echter minimale bewijzen die slechts gelden in zeer specifieke omstandigheden. De doses konden niet gerepliceerd worden door middel van supplementatie of diëten. De verkochte producten zijn meestal mengelingen met weinig betrouwbare samenstelling. Sommige bestanddelen van planten verhogen zelfs het risico op kanker. ( aristolochia, asparagine, aflatoxines,…)

 

GcMAF (Gc protein-derived macrophage activating factor)

Beschrijving
GcMAF is een proteïne die betrokken is bij de regeling van cellen in het immuunsysteem. In 2008 was er een hype rond een onderzoek dat suggereerde dat de injectie van GcMAF gebruikt zou kunnen worden als een geneesmiddel tegen kanker. Het artikel werd later teruggetrokken en de klinische onderzoeken die het gebruik van GcMAF nagaan zijn gebaseerd op een niet al te wetenschappelijke methode. Tal van beoefenaars van alternatieve prakijken promoten deze therapie nog steeds ondanks het gebrek aan goede bewijzen. Zie ook Cancer Research UK en het Antikankerfonds.

Doeltreffendheid / Risico’s
De bewijzen die het gebruik van GcMAF in de behandeling van kanker ondersteunen, zijn onbetrouwbaar. Veel meer onderzoek is nodig.

 

GERSON-DIEET
Ook gekend als: Gerson-therapie

Beschrijving
De Gerson-therapie werd in de jaren 1900 ontwikkeld door Max Gerson. De therapie is gebaseerd op een regime van rauwe bio-sappen (om het uur), vijf of meer koffielavementen per dag en zeer veel supplementen. De voorschriften voor dit regime zijn zeer strikt en dwingend en vereisen dat patiënten zich voor twee à drie weken laten opnemen in een kliniek, vaak in Mexico.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er zijn geen aanwijzingen voor de bewering dat het Gerson-dieet werkt. Men riskeert wel gezondheidsproblemen omdat het overdreven nuttigen van sappen erg kan verzwakken en ernstige darmproblemen kan veroorzaken. Lavementen kunnen dan weer duizeligheid en beroertes veroorzaken, én kunnen dodelijk zijn. Zie ook Cancer Research UK en Good Thinking.

 

GESTEELDE LAKZWAM
Ook gekend als: lingzhi paddenstoel (extracten), reishi paddenstoel (extracten), Ganoderma lucidum

Beschrijving
Van extracten van de gesteelde lakzwam wordt beweerd dat ze kanker kunnen genezen. Dat zouden ze doen door het immuunsysteem te verbeteren en de kankercellen te vernietigen. Deze extracten worden geadverteerd in kringen van voorstanders van de traditionele Chinese en Oosterse geneeskunde.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs voor de bewering dat extracten van deze paddenstoelen kanker kunnen genezen. Er zijn enkele prille aanwijzingen dat ze het immuunsysteem zouden kunnen ondersteunen. Zie Cancer Research UK.

 

HOMEOPATHIE

Beschrijving
Homeopathie is een alternatieve therapie gebaseerd op het zogenaamde gelijksoortigheidsbeginsel: een stof die dezelfde symptomen oproept als de ziekte, kan die ziekte genezen. Homeopathische middelen worden gemaakt door het verdunnen van actieve ingrediënten in water of melksuiker. Die zijn zo extreem verdund dat het hoogst onwaarschijnlijk is dat homeopathische middelen met een 24D of 12C-verduning of hoger nog één molecule van het actieve bestanddeel bevatten. De meeste homeopathische middelen zijn verkregen door verdunningen ver boven deze grens.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel bewijs voor de bewering dat homeopathie helpt bij de behandeling van eender welk gezondheidsprobleem, inclusief kanker. Zie ook NHS, Cancer Research UK en Vereniging tegen de Kwakzalverij.

 

HYPERTHERMIE

Beschrijving
Er is bewijs dat het plaatselijk verwarmen van een tumor de kankercellen gevoeliger kan maken aan andere vormen van behandeling zoals radio- of chemotherapie en zo de resultaten van die behandelingen positief kan beïnvloeden. Of hyperthermie als behandeling op zich kan gebruikt worden, is niet bewezen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Of uitoefenaars van alternatieve geneeskundige praktijken hyperthermiebehandelingen correct uitvoeren is nog maar de vraag. Aangezien velen onder hen de conventionele therapieën verwerpen, is er een reëel risico dat ze de therapie zullen toepassen zonder bijbehorende radio- of chemotherapie, waardoor de mogelijke waarde van de behandeling minimaal wordt.

 

IMMUNOTHERAPIE

Beschrijving
Immunotherapie is een containerbegrip dat verwijst naar elke therapie die het immuunsysteem van de patiënt zelf gebruikt. Immunotherapie is een veelbelovende techniek, op maat van de individuele patiënt, maar nog zeer duur en technisch zeer complex, dus nog experimenteel. Het maakt gebruik van conventionele behandelingen zoals chemotherapeutische middelen met antilichamen of behandelingen die afweercellen activeren zoals T-cellen of dendritische cellen. Beoefenaars van alternatieve geneeskunde, daarentegen, gebruiken vaak deze term om te verwijzen naar alternatieve therapieën die claimen het immuunsysteem te boosten, ondanks het gebrek aan bewijs.

Doeltreffendheid / Risico’s
Aangezien beoefenaars van alternatieve praktijken deze term steeds vaker gebruiken in verband met behandelingen die niet ondersteund worden met bewijzen, wordt het voor een leek moeilijk om uit te maken welke therapieën echt zijn en welke niet. Zoals bij elke behandeling is het ook in dit geval belangrijk om zich te laten bijstaan door een medisch experten team, liefst verbonden aan of in samenwerking met een erkende universiteit.

 

ISCADOR
Verwante term: maretak, viscum album, mistletoe

Beschrijving
Iscador is een onderdeel van een reeks behandelingen gebaseerd op de injectie van maretakextracten De aanhangers van de antroposofie, een alternatieve filosofie of religie met medische doctrines, geloven dat, vermits maretak zich als een kanker op een boom gedraagt, het kanker bij mensen zal genezen (leer der signaturen). Ze beweren ook dat de injecties het immuunsysteem boosten en tumoren verkleinen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Maretakextracten zijn uitgebreid onderzocht. Deze studies hebben serieuze tekortkomingen wat experten op het terrein doet twijfelen aan de geldigheid van de bevindingen. Er worden ook nog bewijzen aangehaald dat rechtstreeks inspuiten in een tumor cellen vernietigt, maar erg overtuigend is dat niet, dat doet inspuiten met water ook. Iscador zou niet gebruikt mogen worden als  behandeling zonder overtuigende bewijzen. Zie ook Stichting tegen Kanker.

 

KANGEN-WATER
Ook gekend als: geïoniseerd alkaline water, basisch kangen-water, alkaline water

Beschrijving
Kangen-water is ‘basisch (alkalisch) water’ met een pH-waarde tussen 8,5 en 9,5. Het wordt gemaakt via elektrolyse van water waarbij minerale zouten zijn toegevoegd. Beoefenaars van alternatieve medische praktijken beweren dat kanker gedijt in zure milieus en dat het drinken van basisch water de pH-waarde in het lichaam kunnen wijzigen en dat zo kanker kan behandeld worden.

Doeltreffendheid / Risico’s
De nieren regelen de pH-waarden in het bloed en een verandering van dieet kan dit niet zomaar overnemen. Er is geen enkele aanwijzing dat het drinken van basisch water kanker kan behandelen. Hoge innames van basisch water kan evenwel de gezondheid schaden. Zie ook Gezondheid en Wetenschap.

 

KETOGEEN DIEET

Beschrijving
Dit dieet bevat veel vetten en weinig koolhydraten en eiwitten. Alle cellen hebben energie nodig, dat wordt meestal geleverd als het koolhydraat (suiker)glucose. Het is eigenlijk een vorm van uithongeren zodat het lichaam gedwongen wordt om  vetten te verbranden en om te zetten in glucose.  Het wordt voorgesteld als een methode om van kanker te genezen,  gebaseerd op de mythe dat kankercellen steeds meer terugvallen op suiker dan op andere cellen en dat daardoor het dieet de kanker kan ‘uithongeren’.

Doeltreffendheid / Risico’s
 De bron van die energie, het dieet wijzigen, verandert niets aan de energie die beschikbaar is voor de kankercellen. Mensen op een ketogeen dieet zullen glucose aanmaken van hun reserves. Kankercellen zullen dus niet ‘uitgehongerd’ worden door dit dieet. Zie Anaximperator blog voor een goede beschrijving van suikerarme diëten. Zie Voeding en kanker. Vetverbranding met tekort aan koolhydraten kan leiden tot ketosis, met bewustzijnsstoring, coma en zelfs overlijden.

 

KOFFIELAVEMENT
Ook gekend als: koffieklysma, darmspoeling, klister. Eng. coffee enema

Beschrijving
Koffielavementen worden vaak gebruikt in de Gerson-therapie en worden aangeprezen door beoefenaars van alternatieve medische praktijken als detox, slakken verwijderen of leverontgifters voor kankerpatiënten.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs voor de bewering dat koffielavementen de lever of ingewanden kunnen ontgiften. Er zijn geen aanwijzingen dat het kanker kan helpen behandelen. Koffielavementen houden een gezondheidsrisico in en kunnen leiden tot een onbalans van de kaliumniveaus in het lichaam, wat op zijn beurt dan weer kan leiden tot hartproblemen en zelfs de dood. Zie Cancer Research UK voor details in verband met de Gerson-therapie en Good Thinking Society.

 

KWIKAMALGAAN VERWIJDEREN
Verwante term: amalgaan verwijderen

Beschrijving
Amalgaam is een mengeling van metalen die door tandartsen gebruikt wordt om gaatjes in tanden te vullen. Sommige gelovigen in alternatieve behandelingen beweren dat het kwik in die amalgaanvulling voor tanden kanker en veel meer andere problemen kan veroorzaken door ‘neurotoxiciteit’. Het kwik zou het immuunsysteem ontregelen. Dit vermeende effect zou ook een doeltreffende kankerbehandeling verhinderen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel bewijs dat de claim ondersteunt dat amalgaanvullingen het risico op kanker vergroten of dat ze een verwoestend effect hebben op het immuunsysteem.
LEVERONTGIFTING
Verwante termen: leverdetox, detox

Beschrijving
Zeer veel beoefenaars van alternatieve geneeskundige praktijken suggereren dat vergif in het lichaam kanker veroorzaakt of dat het geproduceerd wordt door kanker (of beide). Omdat te voorkomen en/of te genezen moeten patiënten ontgift worden, een zogenaamde detox ondergaan. Sommige van deze beoefenaars gebruiken vooral protocollen waarvan ze claimen dat ze de functies van de lever stimuleren en anderen moedigen hun klanten zelfs aan om supplementen van leverextracten in te nemen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Het menselijk lichaam is goed  uitgerust om via lever, nier en darmen het lichaam te ontgiften. Er is geen enkele aanwijzing voor de bewering dat detox-kuren, van welke soort dan ook, een positieve invloed uitoefenen op de gezondheid en dat ze in staat zijn kanker te behandelen of te voorkomen.

 

MELATONINE

Beschrijving
Melatonine is een hormoon dat geproduceerd wordt in de pijnappelklier. Het speelt een rol in het regelen van de waak- en slaappatronen, en dag-nachtritme.  Sommige mensen beweren dat melatonine ook kan gebruikt worden in een kankerbehandeling omwille van zijn secundaire functie als antioxidant.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel bewijs voor de claim dat melatonine kanker kan behandelen. Melatonine die oraal wordt ingenomen, wordt uit het lichaam gezuiverd door de lever. Bewijs dat het gebruik van melatonine in combinatie met chemotherapie wel positief is, blijft onduidelijk.

 

MIRACLE MINERAL SOLUTION
Ook gekend als: MMS

Beschrijving
Miracle Mineral Solution (MMS) werd ontwikkeld door Jim Humble. Het is een oplossing van chloordioxide, een chemische stof met blekende eigenschappen. Voorstanders van MMS raden hoge doses aan om kanker te ‘behandelen’ en zeggen dat MMS elke twee uur kan ingenomen worden. Zij promoten ook MMS-lavementen, lokaal aanbrengen op de huid, MMS-inhalatie en baden in MMS-verdunningen. Voorstanders voeren aan de kanker een schimmelinfectie is en dat MMS schimmeldodende eigenschappen heeft.

Doeltreffendheid / Risico’s
Dit product is bleekwater (javel), het is frauduleus en gevaarlijk. De beweringen over het behandelen van allerlei ziekten zijn bedrieglijk. Er is geen enkel bewijs voor de bewering dat MMS kanker of wat dan ook kan genezen. Kanker is geen schimmelinfectie. De verkopers zijn zo brutaal dat ze de eerste tekenen van vergiftiging, braken en diarree, als gewenst en gunstig voorstellen.

 

OZONTHERAPIE

Beschrijving
Ozontherapie is gebaseerd op het principe van zuurstoftherapie waarbij beoefenaars beweren dat het verhogen van de zuurstoftoevoer het lichaam kan behandelen tegen kanker. In dit geval wordt de extra zuurstof aangeleverd via ozon (O3), meestal door bloed af te tappen, aan ozon bloot te stellen en dan weer in te spuiten.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er zijn geen bewijzen voor doeltreffendheid van deze therapie. Het toedienen van grote hoeveelheden (of concentratie) ozon kan zeer giftig zijn.

 

Pancreatische enzymen

Beschrijving
Pancreatische enzymen worden in de conventionele geneeskunde voorgeschreven voor patiënten wiens alvleesklier (pancreas) onvoldoende werkt of aangetast is door kanker. Dit wordt de Pancreatic Enzyme Replacement Therapy (PERT) genoemd. Pancreatische enzymen zijn nodig in de spijsvertering. Sommige uitoefenaars van alternatieve geneeskundige praktijken beweren dat zeer hoe doses van de enzymes in kwestie kankercellen kan doen afsterven en dus kanker kan bestrijden.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs voor de bewering dat hoge doses van pancreatische enzymen kanker kan bestrijden of genezen. Een teveel aan pancreatische enzymen dat niet nodig is voor de spijsvertering gaan door de darmen en worden uitgescheiden door het lichaam. Ze bereiken de plaatsen waar de kanker zich bevindt dan ook niet. Zie ook pancreaticcanceraction.org.

 

PARANORMALE HEELKUNDE
Eng. Psychic surgery

Beschrijving
Paranormale heelkunde is een vorm van vermeende invasieve chirurgie waarbij de beoefenaars beweren wel door de huid te gaan maar zonder deze op welke manier dan ook te beschadigen. De paranormale chirurg beweert vervolgens dat hij met zijn handen de organen van de patiënt geneest of de tumoren verwijdert. Het is een goocheltruuk, waarbij nepbloed of dierenbloed en slachtafval wordt gebruikt als theatrale vertoon. Sommige beoefenaars beweren dat zij eveneens in staat zijn om geesten ertoe aan te zetten de tumoren te laten krimpen. Zie bijvoorbeeld deze video waarin demonstraties worden getoond, en deze video waarin skepticus James Randi laat zien dat het berust op bedrog en handigheid.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkele aanwijzing die paranormale heelkunde ondersteunt.

 

PDL1-VACCINATIE

Beschrijving
Dit is gebaseerd op een veelbelovende nieuwe therapie waarbij patiënten met een kanker het proteïne PD1 tot expressie brengt, behandeld worden met een PDL1-vaccine. PDL1 bindt zich aan PD1 en richt zich op kankercellen die vervolgens door het immuunsysteem vernietigd kunnen worden. Zie Cancer Research UK voor een gedetailleerde beschrijving.

Doeltreffendheid / Risico’s
Deze behandeling werkt alleen bij kankerpatiënten waarbij het PD1-proteïne geproduceerd wordt en daarom moeten de patiënten eerst zeer nauwkeurige en specifieke testen ondergaan. Het is niet duidelijk of uitoefenaars van alternatieve geneeskundige praktijken hun patiënten daadwerkelijk testen en of ze überhaupt wijzen op de noodzaak van de testen.

 

PROTONENTHERAPIE
Ook gekend als: proton radiotherapie, protontherapie

Beschrijving
Dit is een nieuwe vorm van radiotherapie die doeltreffend is voor sommige patiënten. De techniek is evenwel zo nieuw dat er geen waarborgen zijn dat alle klinieken die deze therapie aanbieden, dat ook efficiënt doen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Sommige buitenlandse klinieken promoten deze therapie zeer agressief bij wanhopige ouders en patiënten. Het is niet duidelijk of alle patiënten die behandeld worden in die privéklinieken, gepast en adequaat behandeld worden. In 2019 wordt het eerste centrum voor protonentherapie in België verwacht. Zie ook Federaal Kenniscentrum voor gezondheidszorg.

 

RAUWE GROENTESAPPEN
Verwante termen: sappen, juicing, raw veg

Beschrijving
Sappen van rauwe groenten maken deel uit van verschillende alternatieve behandelingen, o.a. die van Budwig en Gerson. Het idee is gebaseerd op het idee dat sommige voedingsstoffen het best worden ingenomen middels rauwe groenten en dat ze kanker kunnen bestrijden en genezen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs voor de bewering dat het toepassen van dit dieet kanker kan bestrijden of genezen.
Vaak is er hierdoor uithongeren, verzwakken en voortijdig overlijden.
Gezonde voedingsgewoonten en een gezond gewicht kunnen kanker helpen voorkomen en de weerstand verbeteren.

 

REIKI

Beschrijving
Reiki is alternatieve therapie die zijn oorsprong vindt in Japan. Het is gebaseerd op het principe van de ‘universele energie’ (chi, ki, qi) die gemanipuleerd en aangewend wordt om de patiënt te genezen, zonder deze aan te raken.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs voor de bewering dat het gebruik van reiki kanker helpt genezen of voorkomen. Er zijn enige zwakke aanwijzingen die zouden kunnen aantonen dat reiki de stemming, de pijnervaring en de levenskwaliteit van de patiënt verbetert. Het gebruik van reiki kan evenwel patiënten ertoe aanzetten om doeltreffendere therapieën te staken of te vermijden. Zie ook het NCBI-rapport en Cancer Research UK.

 

REMOVAB
Verwante term: catumaxomab

Beschrijving
Removab (de handelsnaam voor catumaxomab) is een reguliere therapie die gebruikt wordt bij een zeer specifieke subgroep van kankerpatiënten, namelijk bij patiënten met een kanker (a) die positief test op het proteïne EpCAM en (b) die kwaadaardige ascites produceren (vochtophopingen in de buikholte). Removab wordt enkel en alleen gebruikt wanneer alle andere behandelingsmogelijkheden uitgeput zijn.

Doeltreffendheid / Risico’s
Deze therapie wordt enkel gebruikt voor kanker die positief test op EpCAM. Removab bindt zich uitsluitend aan het EpCAM-proteïne. Het kan daarom niet gebruikt worden bij patiënten met een andere vorm van kanker. Deze behandeling vereist dat de patiënt zeer zorgvuldig gescreend wordt voor dat bepaalde type van kanker. De behandeling met Removab wordt gegeven door medische oncologische professionals.

 

RICK SIMPSONS’ OLIE
Verwante termen: cannabisolie

Beschrijving
Rick Simpson beweert geconcentreerde cannabisolie te maken voor de behandeling van kanker. Hij geeft aan patiënten informatie om de olie zelf aan te maken en verkoopt het product niet, hij heeft er ook geen patent op genomen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel bewijs dat cannabisolie kanker kan genezen. Er zijn aanwijzingen dat gezuiverde cannabinoïde stoffen de groei van kanker zouden kunnen vertragen maar enkel met hogere doses dan in cannabisolie wordt aangetroffen. Dit vraagt naar meer onderzoek. Er zijn geen klinische onderzoeken met patiënten die het gebruik van cannabinoïden onderzocht hebben.

 

SCALAIRE TECHNOLOGIE
Ook gekend als: scalaire golftechnologie

Beschrijving
Dit is een behandeling op basis van een type van elektromagnetische energie (scalaire golf) die niet bestaat. Een artikel in verband met zulk een claim kan gevonden worden op Retraction Watch. Voorstanders beweren dat de behandeling werkt door middel van magnetische resonantie van de kankercellen die verstoord wordt door scalaire golven en door een verbetering van het immuunsysteem.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel bewijs voor het bestaan van scalaire golven. Er is geen enkele aanwijzing dat kankercellen een unieke magnetische resonantie hebben. Er is geen enkele aanwijzing dat de verstoring van energiegolven kanker an genezen en er is geen bewijs dat energiegolven het immuunsysteem kunnen verbeteren.

 

TACE-THERAPIE

Beschrijving
TACE-therapie (transcatheter arterial chemo-embolisation of transarterial chemo-embolisation) is een reguliere therapie die gebruikt wordt om de groei af te remmen of uitzaaiingen tegen te gaan bij sommige vormen van leverkanker. Het kan kanker niet genezen. De therapie is erop gericht de bloedtoevoer naar de tumor in de lever te blokkeren in combinatie met de toevoer van chemotherapie via de leverslagaders. Deze therapie maakt gebruik van de aanwezigheid van twee kanalen voor bloedtoevoer in de lever, de poortader en de leverslagader. Levertumoren zijn zeer afhankelijk van de bloedtoevoer via de leverslagader terwijl gezonde cellen ondersteund kunnen worden door de poortader. Zie ook American Cancer Society en NHS.

Doeltreffendheid / Risico’s
TACE mag niet aangeboden worden aan patiënten met leverschade. Het kan leverkanker niet genezen, alleen de groei vertragen en uitzaaiingen verminderen. Voorbehouden voor hoog gespecialiseerde oncologen. De voordelen worden vaak overdreven door aanbieders van alternatieve praktijken.

 

THERMISCHE BEELDVORMING
Ook gekend als: thermografie

Beschrijving
Het gebruik van infrarood beeldvorming om te detecteren of regio’s in het lichaam een verhoogde temperatuur of bloedstroom hebben net onder de huidoppervlakte. Gewoonlijk wordt dit voorgesteld als een alternatief voor mammografieën.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkel bewijs voor de bewering dat alleen thermische beeldvorming borstkanker of eender welke andere vorm van kanker kan detecteren. Zie de rapporten van FDA en NICE.

 

URINETHERAPIE

Beschrijving
Sommige patiënten geloven dat het drinken van de eigen urine het lichaam voorziet van bepaalde nutriënten die de groei van kankercellen kunnen afremmen of kankercellen kunnen uitschakelen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Urine is een lichaamsvloeistof met afvalstoffen, het resultaat van zorgvuldig filteren door de nieren. De nutriënten die het lichaam nodig heeft, worden behouden. Behalve als er een pathologisch probleem is met de nieren, zit er in de urine weinig dat enige waarde heeft voor de patiënt. Er is geen enkele aanwijzing dat urinetherapie enig nut zou hebben.

 

VITAMINE C

Beschrijving
Hiermee bedoelen we de intraveneuze of orale toediening van extreem hoge doses van vitamine C, meestal hoger dan 2000 mg. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) is 90 mg. Chemicus en Nobelprijswinnaar Linus Pauling was de eerste die megadoses aan vitamine C voorstelde in de jaren 1970.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is zeer beperkte, zwakke aanwijzing dat intraveneus toegediende vitamine C een positief effect zou hebben in combinatie met bepaalde chemotherapieën. Andere studies hebben daarentegen aangewezen dat het interfereert met het goed functioneren van de chemotherapieën. Er is geen wetenschappelijk bewijs voor de bewering dat vitamine C alleen een positief effect zou hebben. Het levert een verhoogd gevaar voor nierstenen. Zie NCI.

 

WICHELROEDE
Verwante term: radiësthesie, Eng. dowsing

Beschrijving
Het gebruik van wichelroeden behoort tot een pseudowetenschap die zich o.a. toelegt op aardstralen en het vinden van ondergrondse wateraders. Sommige beoefenaars van alternatieve praktijken beweren dat deze vorm van wichelarij gebruikt kan worden om negatieve energie te vinden in het huis van de patiënt, dat ze deze energie terug in evenwicht kunnen brengen en dat ze op die manier kanker kunnen behandelen en genezen. Soms verkopen ze speciale doosjes die de niet bestaande aardstralen zouden neutraliseren.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen enkele aanwijzing dat aardstralen bestaan of dat het gebruik van wichelroeden of die kastjes werkt. Er is geen aanwijzing dat ‘negatieve energie’ in huis bijdraagt aan kanker. Een moderne variant is het opsporen van “elektro-smog” in huis, het is ook gewoon nonsens.

 

ZUURSTOFTHERAPIE
Verwante term: hyperbare kamer

Beschrijving
Uitoefenaars van deze therapie beweren dat het zuurstofgebrek in tumoren betekent dat kankercellen een aversie hebben van zuurstof. Vandaar dat het verhogen van de zuurstoftoevoer in een hyperbare kamer kan werken tegen de kankercellen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Tumoren hebben typisch weinig zuurstof omwille van de snelle groei van de kankercellen. Een belangrijk kenmerk van kanker is de generatie van nieuwe bloedvaten om nutriënten en zuurstof in het weefsel te brengen. Sommige kankercellen kunnen anaeroob energie genereren, hoewel vele kankercellen nog steeds zuurstof nodig hebben. Zelfs als het principe geldig zou zijn dan nog is er geen bewijs die het gebruik van zuurstoftherapie in de kankerbehandeling ondersteunt. Het zou waarde kunnen hebben in het behandelen van neveneffecten van andere kankertherapieën, zoals radiotherapie. Zie ook Cancer Research UK.

 

ZUURZAKTHEE
Ook gekend als: graviolathee, guanábanathee, Eng. soursup tea

Beschrijving
Zuurzak, graviola of guanábana is de vrucht van een plant uit de familie Annonaceae en behoort tot het dieet in de streken waar de bomen groeien. Sommige voorstanders van alternatieve medische praktijken raden aan om van de bladeren van de boom thee te maken. De thee zou kanker kunnen voorkomen of genezen.

Doeltreffendheid / Risico’s
Er is geen bewijs dat zuurzakthee kanker kan voorkomen of genezen. Er is enige bezorgdheid dat een inname van hoge doses veranderingen in de zenuwen kan veroorzaken die kunnen leiden tot de symptomen die lijken op die van de ziekte van Parkinson. Zie ook Cancer Research UK.

14 maart 2018: Maarten Boudry en Coen Vermeeren in debat

Op 14 maart 2018 gaat wetenschapsfilosoof Maarten Boudry in debat met complotdenker Coen Vermeeren. Het gesprek zal doorgaan in de gebouwen van de universiteit Gent (Campus Boekentoren-Auditorium 2, Blandijnberg 2, 9000 Gent om 20.00 uur). Rob Vanoudenhove modereert.

Op vraag van Peter Vereecke, opperhoofd van de Belfort Group en Vlaanderens meest bekende complotdenker, zal op 14 maart Maarten Boudry een gesprek aangaan met Coen Vermeeren over de aanvallen van 11 september, complotten en complotdenken.

Maarten Boudry is wetenschapsfilosoof en opiniemaker. Zijn bibliografie vermeldt o.a. De ongelovige Thomas heeft een punt (met Johan Braeckman), Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem (met Massimo Pigliucci als mederedacteur), Illusies voor gevorderden. Of waarom waarheid altijd beter is en Science Unlimited? On the Challenges of Scientism, opnieuw met Massimo Pigliucci als mederedacteur.

Coen Vermeeren is ingenieur, hoofd van Studium Generale aan TU Delft tot 2017 en auteur van Ufo’s bestaan gewoon en 9/11 is gewoon een complot. Over deze gewone complotdenker schreven Brecht Decoene en ik hier al eerder (15 jaar 9/11: “We mogen niet in complotten denken…”).

In de nieuwsbrief van Peter Vereecke wordt dit debat aangekondigd als “een confrontatie”, als een gevecht vanuit een “loopgracht” van waaruit men “naar de vijand knalt”. Oorlogsterminologie gebruiken in de context van een debat, het blijft bijzonder.

In diezelfde nieuwsbrief eist Vlaanderens meest open geest enerzijds een “objectief en grondig onderzoek” naar 9/11, om een paragraaf of wat later alvast te concluderen dat het naïef is te geloven dat de “snoodaards uit de hoek van het islamitisch fundamentalisme (komen)”. Het is toch wel opvallend dat complotdenkers er wél in slagen om tegelijkertijd heel hard te roepen dat er onderzocht moet worden en dat de conclusies al vastliggen, maar er niet slagen om daar de contradicties van in te zien.

Anderzijds, de winnaar van het debat is nu al gekend: één van de voorwaarden van Maarten Boudry om deel te nemen hield in dat organisator Vereecke een fiks bedrag zou overmaken aan een doel dat voldoet aan de criteria van de organisatie Effective Altruism.

 

Peak Doom Voorbij

Dit oudere artikel heb ik oorspronkelijk gepost op mijn vorige blog Book Liberation Movement. Het verscheen in licht gewijzigde vorm op BackCover.be. Het boek van Phillips is wat mij betreft nog steeds een must-read voor iemand die groen en links ter harte neemt.

* * *

“De klimaatsverandering is een te grote en te serieuze uitdaging om over te laten aan de groene politieke partijen.” Het is niet de eerste keer dat een dergelijke slagzin in een publicatie over ecologie en milieu opduikt. De filosoof Roger Scruton gebruikte een variant in zijn boek Groene filosofie (2012) en breide er een uitgesproken conservatief  tegenverhaal aan vast.

Voor Leigh Phillips, journalist voor onder meer Nature en The Guardian, is de boutade een startschot om het traditionele groene gedachtegoed te tackelen, maar dan vanaf de linkerzijde.

Peak Oil, Peak Phosphate, Peak Water. Volgens de paniekerige supportersschare van de Club van Rome hebben we deze keer echt wel de grenzen aan de groei bereikt, en dat ondertussen al zo’n 35 jaar lang. Ondanks Thomas Robert Malthus en Paul Ehrlich zijn er te veel mensen op deze planeet en we groeien, produceren en consumeren onszelf en het milieu kapot. We gaan er allemaal aan en technologie noch wetenschap kunnen ons redden. Integendeel, volgens heel wat mensen zijn zij net de hoofdverantwoordelijken voor de aanstormende ecologische apocalyps. Grootschaligheid is schadelijk, economische groei nefast. We moeten het kapitalisme en zijn nog gemenere neefje, het neoliberalisme, achter ons laten en teruggaan naar de knusse natuur, leven in kleine gemeenschappen die zichzelf kunnen voorzien in de geneugten van een eenvoudig, natuurlijk leven.

Phillips, zelf een rode rakker, maar dan van de traditioneel socialistische stempel, is ook
getroebleerd door de uitwassen van het kapitalisme en het neoliberalisme en dus door de afbraak van de staat en de publieke sector. Verder beseft hij ten volle dat de situatie op deze aardkloot precair aan het worden is. Zijn boek is een onverholen oproep om iets doen aan de ecologische puinhoop en de globale klimaatsverandering, en snel een beetje. Maar op berichten van hel en verdoemenis, van inkrimping en degrowth, van antiwetenschap en antitechnologie heeft hij het evenmin begrepen.

Leigh Phillips richt zijn pijlen op twee, drie schijnbare uitersten van eenzelfde
tegenbeweging, verschillende polen die elkaar aanvullen en aanzwengelen eerder dan
tegenspreken: de liefhebbers van wat hij donkergroene apocalypsporno noemt, militante voorstanders (en uitvoerders) van ecoterreur en de meestal iets minder proto-genocidaal geïnspireerde degrowth-menigte. Die laatste groep is het ruimst vertegenwoordigd, maar hun gedachtegoed wordt evenzeer gevoed door deep ecology denkers en de Deep Green Resistance-beweging, genre Derrick Jensen, en donkergroene anarchisten als een John Zerzan, elk met hun weinig menslievend wereldbeeld. Een van de meest populaire vertegenwoordigers van de degrowth-massa
is de ogenschijnlijk gematigdere Naomi Klein, die in Phillips’ boek dan ook een hoofdrol krijgt.

Om een ruw idee te geven van wat hier bedoeld wordt met antitechnologische en
antiwetenschappelijke denkbeelden: voor Derrick Jensen is het enige technologisch
aanvaardbare niveau dat van het stenen tijdperk, voor John Zerzan is de neolithische
landbouw de ground zero van het menselijke verval. Voor Zerzan was de ontwikkeling van het menselijk taalvermogen enkele tienduizenden jaren eerder al een veeg teken aan de grotwand dat het nooit zou goed komen met de Homo sapiens sapiens.

Naomi Klein daarentegen is dan weer iets gevarieerder, of rekbaarder zo u wil, wat het niveau betreft waarnaar degrowth ons moet brengen. Daalt u even mee af naar de krochten van de menselijke geschiedenis: in This Changes Everything (2014) wijst ze de jaren 1970 aan, de periode vóór de consumptiegekte van de jaren 1980. In hetzelfde boek wordt dat plots 1776, want vanaf dan hield de mensheid op met het volgen van “het natuurlijke ritme van het waterrad” ten voordele van steenkool. Eerder schreef ze dat de Wetenschappelijke Revolutie in de 17 eeuw onze erfzonde was, dat we moeten teruggaan naar het niveau van de middeleeuwen, of naar een mythisch Arcadia van voor de Judeo-Christelijke invloeden. Kort samengevat: de periode waarnaar we volgens Klein moeten degroeien, is het moment waarop het rabbit hole een emmer vol snot wordt, en een verwonderd meisje een gladde paling.

Maar volgens Phillips hebben de au fond anti-humanistische onheilsberichten van de Club van Malthus, Ehrlich, Rome, Jensen, Zerzan, Klein en ondertussen ook de Ploeg van ‘t Vaticaan geen plaats meer in de toekomst. Hij pleit ervoor om zowel de nuttige analyses en kritieken uit hun verhalen te halen, maar evenzeer moeten we beseffen dat het hoog tijd wordt om Peak Doom achter ons te laten. Phillips voert aan dat we dringend op een positieve, constructieve en democratische manier moeten leren om gaan met het tijdvak dat voor ons ligt, het antropoceen.

“De terugnaardenatuurdoctrine, overladen met waarden en emoties, religieus met een
neiging tot mystiek, zorgt af en toe voor mooie poëzie, maar wetenschap is het zeker
niet”, stelt Phillips. En volgens hem hebben we nu net meer wetenschap en technologie
nodig, en minder wollige feel good, om steeds meer mensen een bestaan te kunnen
verzekeren dat menswaardig is. Het gedachtegoed van de antitechnologische fractie
binnen de zogenaamde progressieve linksgroene beweging noemt hij een koekoeksei in het linkse nest.

Ook de doemgedachte van Malthus, de Britse pastor-econoom (er zijn te veel mensen
voor te weinig bronnen en middelen), veegt hij van de kaart en niet alleen met een
welgekozen citaatje van Friedrich Engels: “there still remains a third element which,
admittedly, never means anything to the economist [Malthus] – science – whose progress is as unlimited and at least as rapid as that of population”. Phillips vecht de idee aan dat er geen oneindige groei kan zijn op een eindige planeet. Decoupling (steeds minder grondstoffen per geproduceerde eenheid door technologisch ingrijpen) op zich kan leiden tot meer productie en meer vervuiling, althans in een kapitalistisch kader. In een democratisch geplande economie daarentegen, waarbij meer belang wordt gehecht aan de waarde die een product heeft voor de maatschappij, eerder dan voor de zelfvalorisatie van het kapitaal, is decoupling wél een waardevolle strategie.

Naomi Kleins degrowth-beweging verwijt hij gebrekkige ambities. Een socialist
daarentegen stopt volgens Phillips nooit met meer te eisen voor iedereen. Het mag dan
ook niet verbazen dat voor hem de idee van grenzen aan de groei een kenmerk is van een beperkende ideologie die zich uiteindelijk tegen mensen zal keren. Economische groei heeft het overgrote deel van de westerse bevolking uit het slop van een rits duistere tijdsvakken gehaald. En nu is niet de moment om te vergeten of te negeren dat er nog steeds miljarden mensen uitkijken naar een grotere materiële welstand. De-groei
is voor hen geen optie. Phillips maakt het ons bovendien heel duidelijk wie de eersten zijn die kunnen profiteren (of moet ik schrijven op adem komen) van een economische groei. Wasmachine, gasleidingen, stromend water en al die andere, schijnbaar triviale
huishoudtechnologieën hebben vrouwen in staat gesteld om de arbeidsmarkt te betreden en geld te verdienen, financieel onafhankelijk te worden. Wat dan weer geleid heeft tot kleinere gezinnen waar alle kinderen meer kansen krijgen, dus ook de meisjes.

De voorstellen van Phillips zijn van weinig waarde indien de staat niet sterker en
democratischer wordt. Voor hem hangt dit samen met een economisch systeem dat moet gezuiverd worden van de kapitalistische en neoliberale uitwassen, of zelfs maar
invloeden. De publieke sector is de drijvende kracht achter innovatie en implementatie van technologie, niet de kapitalistische roofbaronnen. Enkel een staat kan en wil grootse projecten opstarten die hele bevolkingsgroepen ten goede kunnen komen. En ook hier ziet hij de degrowth-beweging van Naomi Klein c.s. als een obstakel eerder dan als een bondgenoot. Hij verwijt hen zelfs gevangenen te zijn van het zogenaamde kapitalistisch-realisme, de idee dat er maar een werkelijk en mogelijk systeem is en dat een leefbaar alternatief onmogelijk is. De antipromethiaanse ideeën van links wordt eerder gekenmerkt door een melancholie naar verloren emancipatie dan door de wil om voor die emancipatie (terug) op te komen. Wat ons wordt opgedrongen, aldus Phillips, is een tegenstelling tussen technologisch roofkapitalisme enerzijds en een organisch, wollig primitivisme anderzijds. Phillips gaat nog een stap verder: de groen antimoderniteit bedreigt het neoliberalisme niet, het is er een uiting van! Het protest van Klein is een manifestatie van wat zij meent te bekampen. Volgens de auteur moet er dringend werk worden gemaakt van een modern, hoogtechnologisch antikapitalisme.

“Let’s take over the machine”. Niet de rem erop of de machine stilleggen. Overnemen,
bedachtzaam en doordacht, in de volle overtuiging dat vooruit de enige optie is voor
gezondere mensen op een gezondere planeet.

Leigh Phillips: Austerity ecology & the collapsporn addicts. A defence of growth,
progress, industry and stuff (2015)

John Zerzan: Against civilization

Andermaal een ouder artikel (maart 2016) uit de archieven van Book Liberation Movement, mijn vorige blog over vergeten en te vergeten boeken. Deze recensie verscheen ook op backcover.be.

* * *

Voorbije zaterdag (26 maart) was het weer zover: de @lternatieve (lees: anarchistische)
boekenbeurs in Gent. Het evenement gaat door in een gebouw dat onderhouden wordt
door de stad Gent en de Vlaamse Gemeenschap. Ergens zit daar genoeg materiaal in voor een, toegegeven, goedkope oprisping of twee.

Maar genoeg gelachen, er zijn namelijk zaken waar wij écht het zuur van krijgen. Van Against Civilization, bijvoorbeeld, een boekje dat ik daar tijdens een vorige aflevering gekocht heb. Weggegooid geld, aangezien het ook op de excellente website archive.org terug te vinden is. Against Civilization is een anthologie van wat samensteller en überanarchist John Zerzan beschouwt als primaire en primordiale, anarchistische, primitivistische, antirationalistische teksten.

Vier thema’s snijdt Zerzan aan om te illustreren dat de nobele, edele, anarchistische, natuurlijke en taalloze wilde gesmoord is geworden door de Beschaving, met hoofdletter. De titels van de thema’s spreken voor zich: “Outside Civilization”, “The coming of Civilization”, “The nature of Civilization” en “The pathology of Civilization”. Die vier thema’s vult Zerzan met een nogal disparate mengeling aan teksten van kleppers als Theodor Adorno, Sigmund Freud, Peter Sloterdijk, Jean-Jacques Rousseau, én van de knaller Theodore Kaczynski, beter bekend als de Unabomber. In de jaren 90 haakte Zerzan trouwens zijn wagentje aan de Unabomber en bereikte zo de status van semibekende Amerikaan. Een stelletje mindere anarchogoden zorgt voor de bladvulling.

Volgens Zerzan is rationeel, wetenschappelijk denken op zich al een aanslag op de primitieve, van oorsprong scharrelende mens. Civilisatie is een infantilisatieproces, wat Zerzan evenwel niet belet om de vrij kinderlijke en doorzichtige notie van de Gouden Tijd, de epoche van de nietgedomesticeerde én nietdomesticerende oermens, naar voor te schuiven (o.a. in “Elements of refusal”). En hier wordt dan ook heel duidelijk waarom hij wetenschappelijkheid zo laag inschat: feiten lopen nogal eens in de weg van dogmatisch geponeerde ideologie van de Gouden Tijd. Dat de ongeciviliseerde “wilde” niet zo nobel was en lichtjes bloeddorstiger dan de gemiddelde auteur in Against civilization wil laten uitschijnen, dat leest men maar even na in Steven Pinkers bloedstollende brik The better angels of our nature. The decline in violence in history and its causes (2011).

Mens en natuur is nog zo’n onderwerp waarbij nogal licht wordt omgesprongen met de innige, maar me dunkt weinig harmonieuze relatie tussen een vrolijk fluitende anarchistische gastheer of dame en pakweg een stel spoelwormen of aarsmaden. Voor die laatsten moeten het wel écht Gouden Tijden zijn geweest. Sla er eens de eerste hoofdstukken van Broos’ Over geneeskundigen en geneeskunst. De evolutie van het medisch denken door de eeuwen heen (2011) of Lindebooms Inleiding tot de geschiedenis der geneeskunde (1979) op na.

De combinatie feiten en ideologie, het resulteert zelden in een geslaagd huwelijk.

Soupe à l’iranienne

Een ouder artikel (rond 2014) dat ik opgeduikeld heb uit de archieven van mijn vorige blog “Book Liberation Movement. Over vergeten en te vergeten boeken”.

* * *

Teheran. Je kan er boeken kopen die je hier zelden vindt. Je kan er langs de grachten lopen. Maar met je haar los in de wind riskeer je er evenwel opgepakt te worden door de basij, de lokale zedenpolitie. Voor een man is lang, los haar te westers. Voor een vrouw is lang en los haar laakbaar, afkeurenswaardig, schadelijk, schandelijk, boosaardig, satanisch en demonisch. En ook wel te westers. En mocht u er ooit aan getwijfeld hebben, het is de medeoorzaak van menige aardbeving. Teheraanse hoeren is trouwens een kreet die niet door de Iraanse politie bestreden wordt, maar gebezigd én aangemoedigd.

* * *

Mortsel. Wanneer de Goddelijke Voorzienigheid ook het boekje Citaten van Ayatollah Khomeiny (1979) een tweede leven aanbiedt in de kringloopwinkel Opnieuw&Co, dan betaal ik daar met plezier een kwart euro voor. Zelfs als ik in het achterhoofd hou dat het een Nederlandse vertaling is van een Franse vertaling van teksten in het Arabisch, de tweede taal van Ruhollah Mostafavi Musavi Khomeini en gepubliceerd werd in tempo suspecto. Anderzijds was 1979 het jaar waarin hij door Time Magazine verkozen werd tot man van het jaar.

De achterflap belooft een sappige, spetterende inhoud, met antwoorden op “voor Westerlingen beklemmende vragen: bijvoorbeeld wat moet men doen als een bladzijde van de Koran in het toilet gevallen is en wat moet er gebeuren met een kameel waarmee een man aan zijn gerief is gekomen”. Urine en fecaliën, zweet en snot, met zaad-en andere lozingen, in of uit welke lichaamsopening dan ook, het zijn de onderwerpen van een schier eindeloze reeks voorschriften. En het dient gezegd: de weinig jolige regelneef Khomeini weet er raad mee. Schijnbaar moeiteloos schudt hij een pedante mix van religieuze en pseudo-hygiënische regels uit zijn mouw, waarbij hij de grens tussen obsessief en pathologisch obsessief vlotjes overstijgt.

Ik ben geneigd te geloven dat fascinatie met pissen, kakken en poepen van alle tijden is. Toch lijken mij dat nu niet echt de vragen zijn geweest die het Westen bezig hield de avond na het verdrijven van hun bondgenoot sjah Mohammad Reza Pahlavi, tevens de avond voor de oorlog tussen Iran en Irak van 1980-1988.

Gelukkig gaat het boekje ook over zaken die politiek gezien iets pertinenter zijn dan wat men zoal in een papieren zakdoekje kan doen. Hier en daar toont het enig inzicht in wat de Voogdij van de Islamitische Jurist, de Vilayate Faqih, inhoudt. Helaas, er zijn weinig redenen om vrolijk te worden van Khomeini’s politieke opvattingen, die even voorspelbaar zijn als gevaarlijk en geretardeerd. En daarbij zijn ze nog eens gelardeerd met verbluffend doorzichtige en goedkope newspeak.

Een islamitische staat kan niet totalitair of despotisch zijn, maar alleen constitutioneel en democratisch. In die democratie komen wetten echter niet uit de wil van het volk voort, doch uitsluitend uit de Koran en de Soenna. […] Hierin ligt het wezenlijke onderscheid tussen een islamitische staat en de verschillende koninkrijken en republieken, waarin de gekozenen, de vertegenwoordigers van het volk of van de staat, wetten voorstellen en aannemen, terwijl in de Islam het enig bevoegde Gezag de Almachtige en Zijn goddelijke wil is.

Totalitair, despotisch, islamitisch, democratisch: wat hoort volgens dit citaat eigenlijk niet in het rijtje thuis?

Blijkbaar is de Almachtige ook niet almachtig genoeg en moet Hij het stellen met een plaatsvervanger op aarde, de Twaalfde Imam. Maar ook die vertegenwoordiger heeft een probleem: hij is namelijk spoorloos verdwenen. Weg. En net zoals God is hij nergens te vinden. Maar echt nergens. En zolang de Twaalfde, de mehdi, niet terugkomt, wordt hij afgevaardigd door de ayatollah. Die ayatollah, Khomeini dus, machtigt nu zichzelf om via “islamitische” rechtbanken doodvonnissen te kunnen uitspreken tegen mensen die al te veel problemen hebben met God, de twaalfde Imam en diens ne’ib, vertegenwoordiger, Khomeini dus. De minst almachtige van de drie wordt zo plots de meest machtige, de meest gevaarlijke, en door huizenhoge portretten én paramilitaire bendes van hyperreligieuze baardapen zoals de basiji, de echte alomtegenwoordige. Nog een verschil: van de drie is (of was) hij de meest bestaande.

Politiek-religieus lijkt er weinig te zijn veranderd in het huidige Iran van Khamenei, op een letter of wat na. Hoewel, waar Khomeini nog stelde dat het leger “van een geestelijke moet afhankelijk zijn, wil het slagvaardig en nuttig zijn”, leek op het hoogtepunt van president Ahmadinejads macht even alsof de militaire fractie de geestelijke in zijn greep had of toch minstens een poging daartoe deed.

Op het gebied van de haat jegens Israël in de eerste plaats, jegens alle niet-moslims in de tweede en laatste plaats lijkt er au fond ook niet veel te zijn veranderd. Er zijn nog steeds imperialisten, verraderlijke en tirannieke heersers, vermaledijde gezanten van Satan, westerse missionarissen, christenen of atheïsten, oriëntalisten, Ba’ath ideologen (waarschijnlijk alleen de Iraakse†, niet de Syrische!). Verder nog afvalligen, autocraten, coloradokevers, ectoplasma’s, en … euh, nee, toch niet, da’s kapitein Haddock. Hoe dan ook, Khomeini’s waanideeën, samenzweringstheorieën en de scheldkanonnades zijn nog steeds courant in het alledaagse, of beter gezegd, in het vrijdagse parlando.

Maar toch wordt de ashe jow ook nu weer niet zo heet gegeten als-ie werd opgediend. Zelfs het rabiate antizionisme heeft een deukje gekregen, getuige de berichten van mei 2012 over de samenwerking tussen Turkse, Iraanse, Arabisch en Israëlische wetenschappers met betrekking tot een deeltjesversneller in Jordanië. Het zou domweg naïef zijn om dit nieuws te beschouwen als het bewijs dat de Wetenschap slaagt waar de politiek faalt, maar het gaat wel in tegen Khomeini’s idee dat samenwerking met zionisten absoluut uitgesloten is. En dat is op zich al een kort, zeer kort vreugdedansje waard.

Verder was het volgens Alt Med-Khomeini bewezen dat de westerse dokters “op het gebied van de beenderleer volstrekt onwetend zijn, terwijl er in de bazaars van Iran met succes operaties werden uitgevoerd”. Want, zoals we allemaal weten, was en is een overdekte markt de plaats bij uitstek om vorderingen in de theoretische beenderleer te vertalen naar de praktijk. Ouwe zot. Ook aan de sneer van de ayatollah naar de Europese geneeskunde, die de vorige “leiders zo bekoord heeft dat ze onze overgeërfde geneeskunst hebben vergeten”, is weinig gehoor gegeven. De Iraanse medische diensten, zeker in de stedelijke gebieden, en de universitaire faculteiten zijn van een zeer hoog niveau.

Naar de wetenschap “en haar wetten” ging eveneens weinig sympathie vanwege onze bebaarde vriend uit:

Wij hebben er niets op tegen dat er mensen over de maan lopen en dat er kerncentrales worden gebouwd. Maar ook wij hebben een opdracht: wij moeten de Islam dienen…

… en ondertussen ook kerncentrales bouwen en ruimteprogramma’s ontwikkelen, moet men gedacht hebben in post-Khomeinitijden. Laat er geen misverstand over bestaan: hedendaags Iran is op wetenschappelijk-technologisch gebied een zéér grote speler. De opvolgers van Khomeini hebben ook dit deel van de voorschriften onder het Perzisch carpet geschoffeld.

* * *

Als uitsmijter nog enkele uitspraken met betrekking tot filosofie. Van iemand die de Westerse denken ideeënwereld zo hard bekritiseert en fel bevecht, zou men toch een ietsje meer feitelijke kennis verwachten over die denk- en ideeënwereld. Pythagoras’ voorliefde voor wiskunde vat hij, maar wat de opperhadj ook beweert, de oude Griek leefde niet in de tijd van de legendarische(?) koning Salomon (conventioneel rond 950 v.o.t.).

Ook Khomeini’s uitleg over Socrates is aan de eerder bizarre kant:

Groot theoloog. Hij leerde filosofie van Pythagoras en legde zich geheel op theologie en ethiek. Hij gaf aardse genoegens op en trok zich terug in een berggrot, waar hij zich geheel aan de enige God wijdde. Hij trachtte zijn tijdgenoten ervan te overtuigen dat ze geen andere goden moesten aanbidden dan de ware God. Naar aanleiding van die woorden drong het volk er bij de Sultan (Koning) op aan Socrates ter dood te brengen. De Sultan werd hiertoe gedwongen en vergiftigde hem…

Theologie? De grot van Socrates? De immer discussiërende stadsmus Socrates in de bergen, ver weg van zijn kwetterende medeburgers? Nah, hiermee gaat de brave borst op een doorsnee examen geschiedenis van de Westerse wijsbegeerte teleurstellend weinig punten scoren, me dunkt.

Ook zijn ideeën over Aristoteles en Descartes lijken mij eerder troebel en beneveld dan klaar en distinct:

Avicenna heeft gezegd dat niemand ooit de stellingen van Aristoteles heeft kunnen weerleggen, maar de Fransman Descartes meende later dat hij er de gebreken in had ontdekt. Deskundigen kunnen echter gemakkelijk inzien hoe ongegrond en kinderlijk de pretenties van Descartes op het gebied van filosofie en theologie zijn! Wee ons, moslims, die zo door het Westen zijn verblind, dat wij een lage dunk hebben van onze eigen wetenschap, waaraan die westerlingen in geen duizend jaar zullen toekomen!

Citaten van Ayatollah Khomeiny. Over politieke, levensbeschouwelijke, sociale en godsdienstige vragen. Keuze citaten, inleiding en noten Jean-Marie Xavière. Prisma, 1979.

Y. Hettema: Natuurgeneeskundige toepassingen thuis

Een boekje uit 1931 over natuurgeneeskundige toepassingen voor 25 hedendaagse
eurocenten. Netjes uitgegeven, met interessante foto’s en in goede staat (op de typische penetrante geur na). Dat maakt mij blij.

Het boek begint op een klassieke manier. De neovitalistische idee indachtig wordt de levenskracht aanroepen:

Met de moderne filosofen — neovitalisten — nemen wij aan, dat in ons aanwezig is een “levenskracht” (entelechie van Hans Driesch), welk vermogen ons in staat stelt onze levenstaak — de instandhouding der soort en van het individu — te vervullen. Een onderdeel van deze kracht is het natuurlijk genezend vermogen — de vis medicatrix naturae der Grieken — dat tracht ziekelijke storingen te overwinnen.

En uiteraard wordt ook de natuurgeneeskundige (men zou nu zeggen “holistische”)
zienswijze vergeleken met een karikatuur van de “schoolgeneeswijze” van de
(reductionistische) specialisten.

Als wij de natuurlijke geneeskracht aansprakelijk stellen voor het optreden van ziekelijke storingen, dan volgt daaruit dat er geen plaatselijke ziekten zijn, doch dat alle zich plaatselijk uitende aandoeningen gevolgen zijn van het in eenig opzicht tekort schieten van de natuurlijke  geneeskracht: een algemeene, de geheele mensch rakende storing. Het begrip “gestel”, “constitutie” wordt voor ons van belang. We kennen geen ziekten, doch slechts zieken.

In 90 pagina’s behandelt de auteur wat hij noemt de “fysische therapie”. “Dieettherapie”,
“kruidengeneeswijze” en “geestelijke geneeswijze” samen krijgen een drietal pagina’s
toebedeeld. Homeopathie vermeldt hij slechts, aangezien het “in uitvoering zeer
eenvoudig” is.

En die “fysische therapie”, ach, dat valt allemaal wel mee. Zo raadt hij zonlicht aan (met
de waarschuwing dat men daar zeer voorzichtig mee moet zijn), hete luchtbaden (opnieuw met een zinnige caveat). Bij de waterbehandelingen zitten al meer buitenissige voorbeelden, maar al bij al gaat het over een klets koud dan wel warm water zonder al te veel of al te exuberante medische claims. Verder heeft hij het over “afwasschingen”, “afsponzingen” en “afwrijvingen”.

Geen idee of het de gezondheidsbeloftes waarmaakt die Hettema eraan verbindt, maar
schrobben kan deugd doen én de foto’s zijn wel leuk. Ook de foto’s van de volle
vrouwenkonten. En dat meld ik niet lacherig omwille van een blote vrouwenkont an sich,
maar wel omwille van een blote vrouwenkont als verwijzing naar het naturisme, dat
opkwam in Nederland tijdens diezelfde jaren dertig.

Al bij al weinig of niets waarbij een mens kan denken “probeer dit vooral niet thuis”. Op het stuk “Behandeling met electriciteit” na, misschien. Maar ook hier geeft de schrijver
expliciet het advies om vooral niet zelf beginnen te experimenteren. Bij de darmspoeling
ofte clysma — het stuk waar wij hem traditioneel beginnen te knijpen — geeft hij
eveneens enkele strenge waarschuwingen mee. Lavementen met tabakwater raadt hij ten stelligste af wegens gevaar op een acute nicotinevergiftiging.

Het “filosofische” kader hangt uit de haak en de meeste behandelingswijzen lijken me
eerder kwak, maar er zijn exuberantere vormen van alt med.

* * *

Dan maar de auteur door de zoekmolen van Google: Hettema, met Y van IJsbrand. Arts te Hilversum. Voor een beperkt lijstje met publicaties moet ik zowaar mijn toevlucht nemen tot Google Books. Maar het geeft wel een beter idee van de al dan niet pseudomedische bekommernissen van Hettema: Ons voedsel als ziekteoorzaak
en Schadelijke voedings- en genotmiddelen (beide boeken schreef hij samen met de Zwitserse arts Maximilian Oskar Bircher-Benner), Vivisectie (i.s.m. de Nederlandse Bond ter Bestrijding der Vivisectie), Het geheimer gezondheid: medische encyclopedie (in de infame reeks “Universiteit voor zelfstudie”), etc.

Een volgende reeks Googlehits betreft de plannen voor een ander “natuurgeneeskundig
centrum” in Lelystad, maar deze keer door de zoon van IJsbrand Hettema, namelijk Felix Ragnar Hettema (1981) en de opening ervan (in 1982). Merkwaardig genoeg vind ik deze informatie op Digibron, Kenniscentrum Gereformeerde Gezindte, anders gezegd, in het archief van het Reformatorisch Dagblad.

Wat het Reformatorisch Dagblad niet vermeldt, en het Actieblad Tegen de Kwakzalverij
van 1983 wél, is het oorlogsverleden van IJsbrand Hettema (p. 7).

DE HETTEMAKLINIEK
De Hilversumse Dr. Hettemakliniek draagt de naam van een SS-arts. De kliniek is gevestigd aan het Wandelpad te Hilversum. De Gooien Eemlander die dit bericht bracht voegde er aan toe dat de zoon, de natuurgenezer die dit “natuurkundig gezondheidscentrum” met “alles d’r op en d’r an” (natuurgeneeswijze, homeopathie, acupunctuur, moderne voedingstherapie) oprichtte, de naam zal handhaven. Dokter IJsbrand Hettema had vroeger een praktijk voor natuurgeneeswijze aan de Taludweg te Hilversum. Tijdens de oorlog sloot hij zich aan bij de SS en vertrok naar het Oostfront. In 1949 werd hij gearresteerd. Hij werd tot zeven jaar gevangenisstraf veroordeeld. Na vragen in de Hilversumse gemeenteraad is de naam van de kliniek tóch gewijzigd.

Op zich heeft dat uiteraard niets te meer maken met de medische kennis van de dokter en de therapeutische waarde van zijn natuurgeneeskundige toepassingen. Maar van
een alternatief doktersromannetje wordt het plots wel een oorlogsthriller.

Het laatste stapje voert ons via een het proefschrift Het dierloze gerecht. Een
vegetarische geschiedenis van Nederland, door A.D.J. Verdonk naar “de onvermijdelijke Felix Ortt” medeoprichter van de Nederlandsche Vereeniging tot Natuurgeneeswijze.

Deze Felix Ortt was een van de belangrijkste theoretici van het christenanarchisme in Nederland, aldus mijn eerste bron, Wikipedia. Ik ga ook gewoon een snelle copy-paste
doen. Mijn bedoeling was een stukje te schrijven over natuurgeneeskundige toepassingen en volle konten. Hoewel razend interessant, deze wending gaat (voorlopig) mijn petje te boven.

Als propagandist voor vegetarisme en geheelonthouding komt Ortt in contact met de radicale jonge vleugel van de moderne richting in de Nederlandse Hervormde Kerk, die georganiseerd was in de Nederlandse Protestantenbond met als orgaan De Hervorming. Deze jongerenstroming stond sterk onder invloed van het godsdienstig-maatschappelijk denken van de Russische schrijver Lev Tolstoj, dat door volgelingen werd omschreven als christen-anarchistisch. Tolstoj zag de Bergrede als de kern van de evangeliën, en hierin was weer de weerloosheid en het afwijzen van ieder geweld het belangrijkste principe. In 1897 scheidden deze jongeren zich af en gingen zij het blad Vrede uitgeven. Ortt schreef in hetzelfde jaar Christelijk anarchisme, later in 1897 herdrukt onder de titel Het beginsel der liefde.

* * *

Dit artikel is enkel het resultaat van een gelukkige vondst en een avondje googlen en
lezen. Ik hoop ergens dat ik ooit nog stoot op een uitgebreidere biografie van Hettema, of op een geschiedenis van de alternatieve geneeskunde in de Lage Landen, meer informatie over nationaalsocialisme en de blijkbaar niet ongebruikelijke relatie met alternatief-esoterische denkers. Tips, beste lezers, zijn meer dan welkom! Ik vermoed dat informatie over het christen-anarchisme makkelijker te vinden is.

Hoe dan ook, lang geleden dat ik nog zoveel plezier heb gehad voor €0,25!

Het citaat:

Terwijl dus eenerzijds de “schoolgeneeswijze” een leger van specialisten heeft doen ontstaan, waarvan ieder slechts één orgaan behandelt, van de rest van de patient weinig notitie neemt, of wanneer hij storingen buiten zijn gebied vermoedt, de zieke naar een andere specialist verwijst, die eveneens een orgaan behandelt, ziet de natuurgeneeswijze de mensch als een psychisch-fysisch geheel, dat niet gebaat is door orgaan-specialistische behandeling, doch waarbij de oorzaak van het tekortschieten van het natuurlijk genezend vermogen gezocht en weggenomen moet worden.

Y. Hettema, Natuurgeneeskundige toepassingen thuis. Practische handleiding voor
leeken. N.V. Uitgevers Maatschappij “Kosmos”, 1931.

Erich von Däniken: Waren de goden kosmonauten?

Andermaal eentje uit het teruggevonden archief van mijn vorige blog “Book Liberation Movement. Over vergeten en te vergeten boeken”.

* * *

Het moet 30 jaar geleden zijn dat ik het boek van Erich von Däniken Waren de goden kosmonauten? voor het eerst gelezen heb. En dat dient gevierd!

Nu ja, echt zeker ben ik niet. Mogelijk is het een valse herinnering of een telfout. Maar goed, al bij al is onze jaartelling ook gebaseerd op verzonnen herinneringen en/of telfouten en daar maken we ons ook niet te druk over terwijl we champagne nippend onze vingers afschieten met illegaal vuurwerk. Hoe dan ook, vijftien, zestien jaar moet ik geweest zijn, de ideale leeftijd voor dit soort fantastische verhalen.

Ik was dus blij, laatst, toen ik von Dänikens boek voor een euro of wat op de kop kon tikken in de kringloopwinkel Opnieuw&Co, tegenwoordig mijn geliefkoosde boekhandel én mijn belangrijkste bron van goedkoop esoterisch, paranormaal en pseudowetenschappelijk drukwerk. Met het nodige geluk heb ik daar al boeken van Velikovsky, Geller, Tenhaeff, Berlitz, Baigent, Weverberg en andere absoluut te lezen fantasten op de kop kunnen tikken. De verplichte klassiekers aan dumpingprijzen.

Het boek Waren de goden kosmonauten? (Erinnerungen an die Zukunft) verscheen in bloemenjaar 1969. Maar von Däniken was niet de eerste die ongegeneerd speculeerde en fabuleerde over de buitenaardse bezoekers met goddelijke kwaliteiten. Een van de eerste auteurs die enige bekendheid verwierf met zijn schrijfselen rond vermeende goddelijke bezoekers was Morris K. Jessup, master in de astronomie, verkoper van auto-onderdelen, zelfverklaarde ufologist en een van de sleutelfiguren in de hoax rond het zogenaamde Philadelphia experiment. Reeds in 1956 schreef hij UFO and the Bible waarin hij wilde aantonen dat “(1) there is a causal common denomiantor for many of the Biblical wonders” en “(2) this common cause is related to the phenomena of the UFO, both directly and indirectly”.

In 1960 speculeerden Louis Pauwels en Jacques Bergier Le matin de magiciens over “visiteurs venus du Dehors”, “visiteurs interplanétaires avaient installé un réseau sur la Terre” en “astronautes venus du Cosmos” in prehistorische tijden. Het boek bevat verder een mikmak aan thema’s die in de jaren 70 verder zouden geëxploreerd (of geëxploiteerd, zo u wil) worden door tal van auteurs en uitgeverijen: paranormale verschijnselen, verborgen krachten van de menselijke geest, verdwenen beschavingen, etc. Maar u kan het rustig zelf nalezen: de hele “introduction au réalisme fantastique” kan u hier integraal downloaden.

Ook Robert Charroux (pseudoniem van Robert Joseph Grugeau) was von Däniken voorafgegaan met Histoire inconnue des hommes depuis cent mille ans. Dat boek werd gepubliceerd in 1963, maar kende aanvankelijk geen overdonderend succes. Toch werd het vertaald in het Engels en het Duits. Histoire inconnue werd opnieuw uitgegeven in 1970 naar aanleiding van von Dänikens werk. In het Nederlands verscheen het datzelfde jaar als Onbekend verleden. Geheimen uit 100 eeuwen bij Kluwer in de reeks Ankh. In diezelfde periode zouden beide auteurs nog een paar boeken produceren waarin ze verder borduurden op hetzelfde thema: o.a. Terug naar de sterren (Zurück zu den Sternen, 1970) en Vergeten werelden (Le livre des mondes oubliés, 1971).

Maar het was von Däniken die de kosmische loterij won: het waren zijn boeken die insloegen als een bom. Het waren zijn schrijfselen die een enorme impact hadden. Ook een economische: 60 miljoen verkochte exemplaren wereldwijd is niet niks. De website van Ankh Hermes, een van de belangrijkste Nederlandstalige uitgevers van boeken over esoterische en paranormale onderwerpen, lijkt zelfs te suggereren dat het boek er (mede) voor zorgde dat de firma zich kon bestendigen na de breuk met de grote Kluweruitgeverij en zich dus voluit kon concentreren op de productie van gedrukte esoterica. Hoe dan ook, 10 drukken alleen al in 1969, het blijft indrukwekkend.

En bijna 30 jaar lang werd het boek herdrukt en bleef von Däniken het onderwerp recycleren, met onder andere Terug naar de sterren (1969), Mijn visie in woord en beeld (1973), De dag dat de goden kwamen (1984), De terugkeer van de goden (1992), De goden wáren astronauten (2001).

In 1971 vond Kluwer het toch nodig om Pieter Colls Hebben zij gelijk? (Geschäfte mit der Phantasie) uit te geven. En dat boek is “geen spitsvondige, wetenschappelijk uiteenzetting”, verzekert de voorflap ons, “maar een nuchtere beschouwing”. “Een aanval op von Däniken, Charroux e.a.”, stelt de cover eerder lapidair. Afbeeldingen van kosmonauten met bolvormige helmen worden plots jagers met een capuchon, buitenaardse astronomische kennis wordt herleid tot zijn ware, menselijke proporties, Egyptische beelden en stenen kunnen ook zonder goddelijke kosmokrachten verplaatst worden. Het boek van Colls bevat dan zelf weer enkele zeer dubieuze theorieën, maar dat is materiaal voor een ander artikel.

Terug naar het boek van von Däniken, en naar twee, drie punten die mij nu, een kwarteeuw later, wél opvallen: het voorwoord en de opbouw van de argumenten in het boek. Het voorwoord is geschreven door prof. dr. Fred L. Polak, een toch wel notoir futuroloog. En zelden heb ik zo’n vernietigende prelude gelezen. De zin “Om zijn ideeën te steunen wordt eenvoudig van alles en nog wat er door hem met de haren bijgesleept” is niet echt een lofbetuiging. Ook maakt Polak met de hoofdstelling van von Däniken gelijk komaf. Het is niet meer dan “louter fantasie”, “sciencefiction, “ja, complete nonsens”. En we zijn nog geen 2 pagina’s ver.

Maar dan draait ook de goede professor gedeeltelijk bij: von Däniken heeft enkele interessante vondsten gedaan en misschien kunnen die interessante vondsten wel iets betekenen in de ontwikkeling der wetenschap. Wat die interessante vondsten nu precies zijn, daarover laat prof. dr. Polak ons in het ongewisse.

Dat nu net von Dänikens boeken aansloegen is verwonderlijk. ’s Mans schrijfstijl is bijna even bot en primitief als zijn manier van argumenteren. Het procedé dat hij volgt is niet alleen onderontwikkeld en grof, maar ook en vooral vervelend en eentonig. Met zoveel denkfouten per pagina was de lectuur van Waren de goden kosmonauten? anno nu geen makkie. Meermaals is de moed mij in de schoenen gezonken, meermaals heb ik het boek wild vloekend dichtgeklapt. Geduldig kritisch denken? Me ouwe hoela!

Hij begint met een speculatie en alleen al het vermelden van die speculatie is genoeg om daar een feit van te maken waarop verder gebouwd kan worden met een nieuwe speculatie. Buitenaards leven is mogelijk — plaats genoeg, het universum is tenslotte vrij groot — dus, concludeert von Däniken, er ís buitenaards leven. Het is denkbaar dat enkele vormen van buitenaards leven mensachtig zijn, dus, er ís een ras van mensachtige aliens. Het is denkbaar dat deze wezens technologisch geavanceerd zijn, dus zíjn ze dat, etc. En zo bouwt-ie zijn intellectueel oneerlijk kaartenhuisje op, ad nauseam, met hier en daar een erkertje: wat hij niet kent, verklaart hij toch vanuit zijn gefantaseerde theorie. En neen, voor onze Zwitser is onwetendheid geen obstakel.

Cultureel heeft het boek, of beter, het hele idee, zeker wél zijn waarde en het blíjft een fantastisch verhaal, groots maar verzonnen. Hoewel de idee ruimtevaarders = goden niet meer springlevend is (denk maar aan de laatste, zij het licht comateuze Indiana Jones) is het toch een meme dat blijft plakken. En met veel plezier verwijs ik naar bijvoorbeeld de mensen van MonsterTalk, meer bepaald naar de episode Ancient Alien Astronauts.

Gedreven door jeugdsentiment herlees ik zelf graag Rosinski’s en Van Hammes stripreeks Thorgal, over een vermetele Viking annex gestrand Sterrenkind, en vooral dan de cyclus over de laatste der pseudogoddelijke ruimtereizigers ergens in zuidelijk Amerika (album 9 t.e.m. 13). In deze cyclus wordt niet alleen uitgebreid verwezen naar de ideeën van Von Däniken en Zecharia Sitchin, maar ook naar die van een Jim Woodmann (luchtballonnen annex schepen in zuidelijk Amerika).

Leuk, degelijk entertainment en met een beetje geluk vindt u ze in een kringloopwinkel.

Het citaat:

Zonder twijfel was de Ark des Verbonds elektrisch geladen! Indien men namelijk de door Mozes overgeleverde aanwijzingen thans reconstrueert, ontstaat er een spanning van vele honderden volts. De condensator werd door de gouden platen gevormd, waarvan de ene een positieve en de andere een negatieve lading had. Zou een der beide cherubijnen op het verzoendeksel nu ook nog gewerkt hebben als een magneet, dan zou de luidspreker — wellicht zelfs een soort ‘langeafstandsgesprekinstallatie’ tussen Mozes en het ruimteschip — volmaakt zijn geweest.

 

Erich von Däniken, Waren de goden kosmonauten? Onopgeloste raadsels uit het verleden. Uitgeverij N. Kluwer, 1970.