17de-eeuwse complotteurs en complotdenkers – Inleiding

Checking the cellarsNet voor de opening van het Britse parlementaire jaar inspecteren de Yeomen of the Guard de kelders van het Palace of Westminster, de gebouwen waar het parlement zetelt (foto links © UK Parliament, Jessica Taylor). Niet zozeer om te kijken hoe hoog het water staat, maar eerder om te controleren of de krochten niet tjokvol explosieven steken.

De traditie, ondertussen al zo’n 400 jaar oud, voert ons terug naar het Engeland en het Europa van de turbulente 17de eeuw. Zoals bijna elke periode wordt ook deze gekenmerkt door gewapende conflicten als gevolg van economische, geopolitieke en religieuze tegenstellingen. De symbolische zoekactie in het het Palace of Westminster verwijst naar het Buskruitverraad van 1605 (Gunpowder Plot), een poging van een stel katholieke samenzweerders om de Engelse koning en het establishment om te brengen. Het was één van de vele katholieke samenzweringen in die troebele periode: zo waren er nog het Throckmorton Complotlot (1583), het Babington Complot (1585-1587), het Main en Bye Complot (1601-1603).

De 17de eeuw heeft nog meer wanhopige conjuraties gezien, steeds gevolgd door harde repressie. Niet alleen de eedgenoten van vroegtijdig ontdekte complotten werden genadeloos vervolgd en afgemaakt, ook die van ingebeelde samenzweringen. Bij heel wat tegenslagen en rampen, epidemies en stadsbranden werden er vermeende daders opgepakt en berecht of gelyncht.

Guy-FawkesDrie delen en een intermezzo heb ik gepland. Drie stukken over complotten én complottheorieën met dramatische gevolgen, en één komische klucht tussenin.

* * *

Het eerste luik, “Het Buskruitverraad”, gaat over het reeds vermelde complot uit het begin van de eeuw. Misschien zegt de naam van leider Robert Catesby u niet direct iets, het iconisch geworden gezicht van Guy Fawkes, nog steeds populair onder Occupy-, Anonymous- en andere activisten, herkent u zeker wel.

* * *

Great_Fire_LondonHet tweede luik gaat over de Grote Brand van Londen van 1666. Vijf zesde van de oude binnenstad werd toen in de as gelegd. Vrij snel leek men zeker te zijn dat het een ongeluk was, beter bekend als Gods Hand die niet kan wachten om zondige mensen te straffen, alsof daar in de eeuwigheid van de hel geen plaats en tijd genoeg voor is. Maar in dit ondermaanse kon men niet zeker genoeg zijn en dus ging men toch alvast zelf naarstig op zoek naar veelal buitenlandse, andersgelovige zondebokken.

* * *

Het intermezzo, bij wijze van sotternie, krijgt de titel “William Lilly en de sterrenfluisteraars” mee en gaat over de voorspellingen die circuleerden voor de Grote Brand, en over de recuperatie daarvan door moderne astrologen.

* * *

TitusOates-pilloried_300dpiIn het laatste luik behandel ik het Paapse Complot (1678-1681). Met deze reeks verdachtmakingen en samenzweringstheorieën omtrent een katholiek complot om de toenmalige koning te vermoorden was Titus Oates medeverantwoordelijk voor het hoogtepunt van de Engelse antikatholieke hysterie en voor tal van wrede executies. Complotdenken was toen zéér schadelijk voor de hersenen, de nek, de ingewanden, het lijf en de leden.