Het Buskruitcomplot – Achtergrond

Dit is het eerste deel in een reeks artikelen over 17de-eeuwse complotteurs en complotdenkers. Een overzicht van de andere onderwerpen vindt u hier.

* * *

Henri-VIII-507x350Het Engeland van voor 1534 katholiek noemen, zou net zo overbodig zijn geweest als specificeren dat hedendaags Saoedi-Arabië een islamitisch land is. In één generatie tijd deed koning Hendrik VIII de machtspositie van de Engelse katholieke kerk en de invloed van de Paus echter teniet. Wie na de invoering van de Act of Supremacy de vorst niet erkende als hoofd van de kerk, verloor het zijne. De staat ontbond abdijen en verbood de katholieke diensten. In één moeite door werden ook andere religieuze minderheden opgejaagd. En daarmee voegde Hendrik VIII en zijn opvolgers, o.a. de katholieke Maria I en de protestantse Elizabeth I, Engeland toe aan het lijstje Europese landen waar religieuze factoren, naast de gebruikelijke sociale, economische en geopolitieke, met hernieuwde kracht een drijfveer werden voor wrede vervolgingen en brutale oorlogen.

spanish-amarda--En dat waren er nogal wat: de Europese grootmachten, in steeds wisselende allianties, gingen verder met hun pogingen om elkaar in te sluiten en zich te bevrijden uit de houdgreep van de andere. Religie was daarbij niet altijd de hoofdfactor: Hendrik VIII steunde in 1542 Karel V, koning van Spanje en keizer van het Heilige Roomse Rijk. Een toenmalig mensenleven later was het katholieke Spanje dan weer de aartsvijand en had Hendriks verre troonopvolger Elizabeth I en Karel V’s zoon Filip II van Spanje de handen vol met het afslaan van elkaars Armada’s.

Engelse katholieken probeerden in overzeese missies steun te zoeken bij de bondgenoten op het continent. Andersom probeerden echte en vermeende agenten uit Vaticaanstad, Spanje en die andere erfvijand, Frankrijk, Engeland te infiltreren om contacten te leggen met opstandige katholieken.

jesuitsJezuïeten vormden daarbij een categorie apart: tal van Engelse jongemannen werden naar Spanje en Frankrijk gestuurd om een priesteropleiding te volgen aan de seminaries van de in 1540 opgerichte Sociëteit van Jezus, de Jezuïeten. Na hun wijding kwamen ze als Soldaten Gods terug om slalommend tussen martelkamer en hakbijl hun religieuze taken uit te voeren, ad maiorem Dei gloriam. Hun leven in Engeland bestond uit clandestiene vergaderingen, geheime schuilplaatsen, huiszoekingen en zeer vaak martelaarschap. Het boek van John Gerard, S.J., Autobiography of a Hunted Priest, is een ijzingwekkend verslag van die periode.

Gods Soldaten, die absolute gehoorzaamheid aan de paus beloofden, kregen al snel de reputatie van Gods Ninja’s: ze werden beschouwd als spionnen, complotteurs, agitatoren en terroristen. Ook de Sociëteit zelf werd vrijwel onmiddellijk beschouwd als een buitengewoon goed georganiseerd genootschap dat steeds meer snode intriges en complotten uitdacht, met tentakels in alle katholieke koningshoven en paleizen. In de 18de eeuw zouden ze zelfs verboden worden door verschillende landen én door de toenmalige paus omdat ze inderdaad te machtig werden.

Het is weinig verrassend dat de Sociëteit van Jezus snel een bijna mythische status kreeg. De Jezuïeten werden geïmpliceerd werd in tal van historische en meer contemporaine rampen en catastrofes, waaronder zelfs het zinken van de Titanic. Nu Fransiscus I paus is, flakkeren de theorieën over jezuïetenstreken voor gevorderden trouwens weer op. Een kort overzicht vindt u terug op de website van, jawel, de Britse Jezuïeten. Ook Sir Edward Coke, Engelands voornaamste jurist van die periode en de openbare aanklager tijdens het proces van de complotteurs van het Buskruitverraad in 1605 komt de benaming “Het Verraad der Jezuïeten”.

elizabethWatjes waren het hoegenaamd niet, die Engelse katholieken. Anderzijds leken ze meer branie dan hersenen te hebben: het ene complot was eigenlijk al hopelozer en onrealistischer in opzet dan het andere en steeds werden de complotteurs gevat vóór de uitvoering ervan. In 1583 wilden ze een aanslag plegen op koningin Elizabeth I in het zogenaamde Throckmorton Plot. Tegelijkertijd zou Hendrik I van Guise, oprichter van de Katholieke Liga en mede-aanstoker van de gigantische moordpartij op Parijse Hugenoten, bekend als Bartholomeusnacht (1572), het land binnenvallen. Het Vaticaan en Spanje zouden de hele zaak financieren, de Jezuïeten zouden de operatie mede coördineren. De hele samenzwering werd blootgelegd, de deelnemers genadeloos vervolgd.

In 1603 werden de samenzweerders van het Main Plot tegen James I terechtgesteld, samen met die van het Bye Plot. De beklaagden en geëxecuteerden waren zowel van de katholieke als puriteinse overtuiging. Die laatste twee samenzweringen zouden eveneens financieel gesteund zijn door het katholieke Spanje, aldus de officiële verslagen van de processen.

Deel 2: Het Buskruitverraad – November 1605