De Grote Brand van Londen – Robertje moet hangen

Dit is het tweede deel over de Grote Brand van Londen. Voor het eerste deel, “Prelude”, klikt u hier.

* * *

1666

Hoewel Engeland in 1666 enkel met Nederland en Frankrijk in een reeks oorlogen verwikkeld was, werden tijdens en na de Grote Brand gemakshalve alle buitenlanders en papisten, Rooms-Katholieken dus, geviseerd. Verder behoorden ook presbyterianen, quakers, seekers, ranters, en oude, puriteinse aanhangers van Cromwells regime bij elke tegenslag tot de usual suspects.

Reeds tijdens de ramp werden vreemdelingen en katholieken opgepakt die verdacht werden van complotten, represailles of wraakacties voor deze of gene Engelse oorlogsdaad. Er circuleerden al snel verhalen waarin snode Fransmannen en dito Nederlanders de stad rondgingen met handgranaten, brandbommen en lucifers, een reden voor de “echte” Londenaars om de jacht te openen. Dat men inderdaad explosieven gebruikte in slecht gecoördineerde pogingen de brand onder controle te brengen, moet bijgedragen hebben tot de verwarring. Acute paniek en diepgewortelde achterdocht waren ook toen slechte raadgevers.

En nog tijdens de Grote Brand vond men tal van mogelijke daders: het huis van een Franse schilder werd geplunderd omdat hij ervan verdacht werd het vuur verder te willen verspreiden. Een andere Fransman werd bewerkt met een ijzeren staaf, nog eentje werd ei zo na uit elkaar gereten door een opgejutte massa. Cornelius Rietveldt, een Nederlandse bakker, zag zijn winkel en werkruimte vernietigd. Hij werd ternauwernood gered door de Hertog van York die toevallig passeerde. Een Zweedse vrouw werd de borsten afgesneden omdat men ze voor vuurballen hield. Deze en andere voorbeelden van blind geweld vond ik terug in het excellente boek van Neil Hanson, The Dreadful Judgement. The true story of the great fire of London (2001).

gazette

Ook The London Gazette van 3 tot 10 september 1666 – en ja, dat fantastische archief is gratis online raadpleegbaar – maakt gewag van arrestaties van vreemdelingen:

Divers Strangers, Dutch and French were, during the fire, apprehended, upon suspicion that they contributed mischievously to it, who are all imprisoned and Informations prepared to make a severe inquisition here upon my Lord Chief Justice Keeling, assisted by some of the Lords of the Privy Council; and some principal Members of the City […]

Zelfs de Fransman die verantwoordelijk was voor de “fireworks” van de koning werd aanvankelijk gearresteerd en later weer vrijgelaten. Hij zorgde niet voor de ooh’s en aah’s bij vuurwerk tijdens de betere pensenkermis; als de buskruit- een vuurwapenspecialist in dienst van de koning bekleedde hij een vertrouwenspositie. Ik vermeld dit ook om aan te geven dat 17de-eeuws Engeland waarschijnlijk even xenofoob was als cultureel en religieus divers.

Na de brand ging men op zoek naar eigenaardigheden: een defect waterpomphuis in de buurt van de hoofdbrandhaard werd gezien als een anomalie en niet als het gevolg van jarenlange en goedgedocumenteerde verwaarlozing van de binnenstad. Men zocht en vond connecties tussen disparate stukjes informatie. Op het moment dat de brand uitbrak, was het eb en dat kón geen toeval zijn: de daders wisten namelijk dat het moeilijker zou zijn om water uit de rivier te halen, wat de kans op succes vergrootte. Zelfs koning Karel II werd ervan verdacht wraak te willen nemen op de Londenaars voor de onthoofding van zijn vader. Later zou ook de Hertog van York genoemd worden als een mogelijke dader of aanstoker.

Die andere verklaring, die ook al in The London Gazette te lezen was, namelijk dat het wel eens een ongeluk kon zijn in een groezelige binnenstad waarvan de ontvlambaarheid met enkele factoren gestegen was na een wekenlange droogte, werd opzijgeschoven:

[…] notwithstanding which suspicion, the manner of the burning all along in a Train, and so blowen forwards in all its way by strong Winds, make us conclude the whole was an effect of an unhappy chance, or to speak better, the heavy hand of God upon us for our sins, shewing us the terrour of his Judgement in thus raising the Fire, and immediately after his miraculous and never to be acknowledged Mercy, in putting a stop to it when we were in the last despair, and that all attempts for quenching it however industriously pursued seemed insufficient.

 

Van alle complottheorieën die de ronde deden, was die van Robert Hubert de meest bizarre. Hubert was een Fransman die jarenlang in Londen woonde en terug in Londen aankwam met een Zweeds schip, twee dagen na het begin van de brand. Een week later, op 11 september, werd hij aangehouden en begon hij verklaringen af te leggen. In zijn complottheorie was hij vreemd genoeg een van de 22 originele aanstokers van de brand. Zelf zou hij benaderd zijn geweest door de Fransman Stephen Piedloe om tegen betaling brandbommen rond te strooien, te beginnen bij Westminster. Toen hij vernam dat het daar zelfs niet gebrand had, wijzigde hij zijn verhaal. Ook de som geld die hij ontvangen zou hebben, wijzigde bij elk verhoor. Uiteindelijk zou hij het ook op 3 daders houden. Van Stephen Piedloe was toen zelfs het bestaan niet meer zeker. Ook van een zekere Graves, een getuigen die heel bezwarende verklaringen aflegde, is niets van terug te vinden.

hubertOndanks de gaten in de verschillende verslagen en dus in onze kennis, vermelden de forensische psychologen van de blog History of Forensic Psychology Robert Hubert als het eerste opgetekende geval van iemand die vrijwillig een valse bekentenis aflegt. De meeste tijdgenoten en historici zijn het er namelijk over eens dat zijn bekentenissen niet louter het gevolg waren van de zware verhoren. Wat de ondervragers hem ook voorlegden, hij bekende het. Hij zou zelfs zijn ondervragers geleid hebben naar de plaats waar hij de brand gesticht had. Een hele prestatie in een stad waar mensen niet meer met zekerheid de plaats van hun eigen straat, laat staan hun eigen huis konden aanwijzen. Of zoals bisschop Burnet schreef:

Papists were generally charged with it. One Hubert, a French Papift, was seized in Essex as he was getting out of the way in great confusion. He confessed, he had begun the fire, and persisted in his confession to his death for he was hanged on no other evidence but that of his own confession. It is true, he gave so broken an account of the whole matter, that he was thought mad. Yet he was blindfolded, and carried to severai places of the City: And then, his eyes being opened, he was asked, if that was the place: And he being carried to wrong places, after he looked round about for fome time, he said, that was not the place: But when he was brought to the place where it fire broke out, he affirmed that was the true place.

Andere bronnen vermelden dan weer dat er tijdens de tocht door Londen al mensen stonden te wachten op de plaats waarvan men dacht dat het de originele brandhaard was. Maar ook aartsdeken Laurence Echard was duidelijk: “My Lord Hollis gave evidence that he was a lunatic, so did Dr Durell, the late Dean of Windsor, the French church of Stockholm gave the same testimony” (geciteerd uit Hanson The Dreadful Judgement, p. 281).

Ondertussen werd ook een andere onderzoekspiste afgesloten: de bakker Thomas Farriner zwoer een dure eed dat zijn zijn gebouw enkel door externe factoren of malafide praktijken vuur had kunnen vatten. Dat zijn bakkersoven nog brandde en dat hij graag een pint dronk, ontkende hij in alle toonaarden. Zijn buren waren minder overtuigd. Hoe dan ook, zijn verklaringen onder eed werden geloofd.

the-tyburn-treeHubert werd uiteindelijk schuldig bevonden aan brandstichting. Hij werd berecht en vervolgens geëxecuteerd: een mentaal zwakbegaafde en lichamelijk gehandicapte man die zelfs niet aanwezig was bij het begin van de brand, ook niet in het getroffen gebied, en in wiens schuld zelfs de rechters niet geloofden. Zijn berechting had dus weinig te maken met wrong time, wrong place, maar met het feit dat hij Fransman was en katholiek.

Het kon de autoriteiten niet zoveel schelen: de verhoren waren niet gericht op de waarheid, maar op genoeg bewijs voor een veroordeling. Ook de jury wilde een makkelijke veroordeling: een Fransman die spontane bekentenissen aflegde, veroordeeld wilde worden, mentaal te zwak was om zich op een coherente manier te verdedigen, als hij al besefte wat er gaande was. Komt daarbij dat er volgens verschillende bronnen drie familieleden van de bakker Farriner in die jury zetelden. Er was sowieso een enorme tweespalt in Engeland na de brand: vele mensen bleven geloven in een aanslag, terwijl anderen ervan overtuigd waren dat het een ongeluk was, net zoals de vele stadsbranden in vroeger jaren.

Er zijn nog vele markante verhalen te vertellen in de marge van de Grote Brand, twee wil ik hier nog vermelden: de Zweedse kapitein die Hubert in Londen had afgezet, was in 1666 eigenlijk op weg naar Rouen. Daar wachtte hem een beloning van de ouders van Hubert omdat hij hem terug uit Zweden had gebracht. In Rouen vernam de schipper dat Hubert geëxecuteerd was op beschuldiging van brandstichting. Vijftien jaar later arriveerde diezelfde zeeman terug in Londen en toen gaf hij zijn getuigenis en vertelde onder andere dat Hubert pas twee dagen na het begin van de Brand in Londen gearriveerd was, althans, zo gaat het verhaal.

The_Monument_1750Zelfs dat mocht niet baten, Huberts onschuld sprak de katholieke fractie in Engeland niet vrij van de brandstichting: het Monument dat in 1677 werd opgericht ter nagedachtenis van de ramp werd in die periode dan ook niet aangepast. Hoewel de originele opschriften in de loop der tijden verdwenen zijn en de overgeleverde transcripties verschillen, wordt aangenomen dat onderstaand citaat vrij dicht in de buurt komt van een van de originele platen, die pas in 1830, tijdens de zogenaamde Catholic emancipation, verdwenen van het monument:

This pillar was set up in perpetual remembrance of the most dreadful burning of this protestant city, begun and carried on by the treachery and malice of the popish faction, in the beginning of September, in the year of our Lord M.DC.LXVI, in order to their effecting their horrid plot for the extirpating the protestant religion and English liberties, and to introduce popery and slavery.

Nog in de jaren 1680 zou Titus Oates, een complotbedenker pur sang, de katholieke Hertog van York beschuldigen: de hertog zou Robert Hubert ingehuurd hebben om de stad in as te leggen. Hoe het hem verging, is het onderwerp van mijn laatste reeks over Engeland in de 17de eeuw.

* * *

Geraadpleegde bronnen

Boeken

  • Peter ACKROYD, History of Engeland. Volume II Tudors, London, Pan Books, 2014
  • Peter ACKROYD, History of Engeland. Volume III Civil War, London, Pan Books, 2015
  • Gilbert BURNET, Bishop Burnet’s history of his own time : from the restoration of King Charles II, to the conclusion of the Treaty of Peace at Utrecht, in the reign of Queen Anne, London, Printed for A. Millar, 1753
    https://archive.org/details/bishopburnetshis01burn
  • Neil HANSON, The Dreadful Judgement. The true story of the Great Fire of London, London, Transworld Publishers, 2001
  • D.H. PENNINGTON, Europe in the Seventeenth Century, London, Longman, 1989

Documentaires

  • Simon SCHAMA, A History of Britain – The British Wars: 1603-1776. Episodes 8 & 9, London, BBC, 2001

Online pubicaties