Titus Oates, complotbedenker

Dit is het derde deel in een reeks artikelen over 17de-eeuwse complotteurs en complotdenkers. Een overzicht van de andere onderwerpen vindt u hier.

* * *

In 1678 werd het zoveelste katholieke complot in Engeland verijdeld. De klokkenluider deze keer was ene meneer Oates. Zijn onthullingen legden zo’n immens grote samenzwering bloot dat het ruim twee jaar zou duren, tot 1681, om alle complotteurs, plannen en vertakkingen te onderzoeken. De inzet was dan ook groot: niemand minder dan de toenmalige koning Karel II was het belangrijkste doelwit van het katholieke verraad. Oates’ informatie leidde rechtstreeks naar de executie van minstens 22 samenzweerders, waaronder 5 jezuïeten. De geschiedenisboeken vatten deze manier van interreligieuze problem solving samen als het Popish Plot, wat ik hier zal vertalen als het Paaps Complot.

Wat de geschiedenisboeken ons verder ook vertellen is dat het hele Paaps Complot bij elkaar gelogen werd door Titus Oates. Na zijn dood verdiende hij er een plaats mee in het boek Lives of Twelve Bad Men uitgegeven door Thomas Seccombe (1894). Tijdens zijn leven verdween hij van het middelpunt van de belangstelling via het schandblok en de gevangenis naar de vergetelheid. Hoewel, koning Willem III van Oranje, die in 1689 de Engelse troon besteeg, vergat hem niet. Deze protestantse vorst haalde hem uit de gevangenis en bleef hem een pensioen uitbetalen tot aan zijn dood.

In dit artikel wil ik eerst een stap terug zetten en kort de situatie in het Engeland van de 17de eeuw schetsen om dan over te gaan naar het Paaps Complot zelf.

Zoals elk Europees christelijk land heeft Engeland eeuwenlang zijn besognes gehad met hervormers en andersdenkenden; meestal waren dat vrij lokale gebeurtenissen. Met de komst van de boekdrukkunst én een pak decennia later de hervormingen van Maarten Luther (vanaf 1517) op het vasteland en Hendrik VIII in Engeland (vanaf de jaren 1530), sloeg de vlam pas echt in de pan. De paus verloor een groot deel van zijn gezag in de afvallige gebieden en de Soldaten van de Paus, de jezuïeten werden in het leven geroepen.

In Engeland verloor de katholieke kerk op één generatie tijd haar machtsbasis. Schotland bleef katholiek, wat door de verwevenheid van beide koningshuizen om de haverklap dodelijke spanningen op de Britse Eilanden opleverde. De late 16de en de 17de eeuw werden gekenmerkt door de religieuze, veelal katholieke complotten en keiharde staatsrepressie. Elke echte of vermeende samenzwering werd gevolgd door executies en lynchpartijen en zelfs een burgeroorlog of twee.

Ik heb in deze reeks over complotten en samenzweringen in 17de-eeuws Engeland het reeds uitgebreid gehad over het Buskruitverraad, een mislukte samenzwering van enkele katholieke edelen, waarbij later de Britse jezuïeten geïmpliceerd werden, waarschijnlijk ten onrechte. Ook de trieste lotgevallen van de Franse katholiek Robert Hubert na de Grote Brand van Londen heb ik besproken. Hoewel heel wat edelen en parlementairen openlijk katholiek konden blijven, werd het katholieke deel van de rest van de bevolking als tweederangsburgers beschouwd.

* * *

Titus Oates werd geboren in 1649, in volle burgeroorlog, waarin koningsgezindheid en religie belangrijke drijfveren waren. Zijn vader laveerde van de ene christelijke gezindte naar de andere. Hij voerde gewetensvragen aan, anderen verweten hem plat opportunisme. Zoon Titus werd na een halfmislukte schoolcarrière vicaris van een parochie in Kent en later vervoegde hij zijn vader als kapelaan in Hastings. Daar vond zoon Oates het nodig om een lokale schoolmeester aan te klagen wegens sodomie, toen een misdaad waarop de doodstraf stond. De rechtbank vond de aanklacht ongegrond en bestrafte Titus Oates voor meineed. Oates vluchtte naar Londen, waar hij inscheepte als aalmoezenier op een schip van de Royal Navy in 1677. De zeelucht deed hem weinig goed en al snel kreeg Oates op zijn beurt een beschuldiging van sodomie naar zich toegeschoven. Hij ontsnapte aan de straf door zijn status als man van de kerk.

In 1677 werd hij huishouder bij de katholieke hertog van Norfolk, liet hij zich opnemen in de katholieke kerk, schreef hij samen met Israel Tongue, ook een geestelijke, een reeks straffe antikatholieke pamfletten, werd hij toegelaten tot verschillende Jezuïetenhuizen in Frankrijk en Spanje en keerde hij zich af van het rooms-katholieke geloof. Terug in Engeland begon hij samen met Israel Tongue aan de geschriften die zouden leiden tot het Paaps Complot. Zijn verrassende bekering en uitstap naar Jezuïetenland deed af als een poging tot infiltratie van de rangen van de katholieke vijand.

kirby-warning-charles-ii-of-the-assassination-plot-1678-the-popish-B6YB67Het verhaal kent zijn varianten, maar het lijkt vast te staan dat Tongue een bundel documenten overmaakte aan ene Kirby, een apotheker met connecties, waarin een katholiek complot beschreven was. Kort samengevat: de paus had de Jezuïeten bevolen om de Zwarte Bastaard, koning Karel II, te vermoorden. Door zijn connecties kon hij de koning verwittigen en zowel hij als Tongue werden ondervraagd. Zelf beweerde Tongue dat het paket onder zijn deur was geschoven. Volgens hem waren er ook papieren bij van de aartsvijanden van de Engelse staat, de Jezuïeten zelf. Zijn verhaal stak zo knullig in elkaar dat de hoogwaardigheidsbekleders die gebriefd werden, er niet al te veel geloof aan hechtten.

En hier had het verhaal over het Paaps complot moeten stoppen. De opzet was naïef, de verhaallijn ongeloofwaardig en er was amper iemand die het verhaal serieus nam. Eén man van aanzien, de Hertog van York, zag er evenwel een manier in om enkele van zijn politieke tegenstanders een hak te zetten en bracht het geval voor de Staatsraad, de zogenaamde Privy Council. Zijn opportunisme bracht het hele bedenksel van Titus Oates naar een hoger en dodelijker niveau.

Deel 2: Titus Oates, leugenaar