International Flat Earth Conference, een verslag (1)

Op 2 en 3 juli 2016 vond in Nederland de International Flat Earth Conference plaats. Ik maakte het volgende verslag voor Wonder en is gheen Wonder, het tijdschrift van SKEPP. Dit is het eerste deel.

werk

* * *

Na twee dagen International Flat Earth Conference draait mijn hoofd. De aarde, zo is mij een weekend lang verzekerd, draait niet, die staat stil. Enkele dagen daarvoor ben ik in mijn vlakke land de trein opgestapt om vier uur later af te stappen in een deel van de wereld dat zo mogelijk nóg platter is. Mijn twee virtuele compagnons de route waren Samuel Rowbotham en Cyrus “Koresh” Teed. De eerste was de Engelse vader van de moderne platte-aardetheorie en auteur van Zetetic Astronomy: Earth Not a Globe (1865), de tweede schreef The Cellular Cosmogony; or, The Earth a Concave Sphere (1898). Mijn eindbestemming was Egmond-aan-Zee, Noord-Holland, een voormalig vissersdorp dat nu vooral Duitse toeristen lijkt binnen te halen.

Op zaterdag 2 juli, iets over tien, opent organisator Frans Heslinga de conferentie met een eerste voordracht. Slechts drie van de acht sprekers zijn opgedaagd, maar hij zou met zichtbaar gemak de uren opvullen die op beide conferentiedagen vrij waren gekomen[i]. Frans Heslinga, econoom van opleiding, is dan ook niet aan zijn proefstuk toe. Met zijn bedrijf InfinityEvent zet hij allerhande events en (vak)beurzen op en één van de toppers is het bewustzijnsevenement Earth & Beyond dat focust op “graancirkels, buitenaards contact, wetenschap & spiritualiteit, transformatie, archeologische (on)waarheden, financiële zaken, dimensies en (inter) dimensioneel contact, ufo’s, het universum en […] gezondheid & genezing. Aardse en hemelse zaken dus!”

aardse-waarheid

Dat we belogen en bedrogen worden, begint Frans, al eeuwenlang. Alles wat we op school geleerd hebben, zijn leugens en die zijn we beu! We moeten zelf onderzoeken en ontwaken en snel een beetje, want we worden daarbij ook nog eens bedreigd. Deze mantra zou het Leitmotiv worden van de conferentie, zowel in de zaal als in de wandelgangen. Hitler kon via Argentinië ontsnappen naar Antarctica met behulp van het Vaticaan, gaat hij zonder overgang verder. William Shakespeare heeft nooit bestaan, dino’s evenmin[ii]. Lady Di leeft nog, de maanlanding was een hoax geregisseerd door Stanley Kubrick, chemtrails maken ons ziek en de Titanic is nooit gezonken. Uit de zaal komt de opmerking dat de term ‘complottheorie’ een uitvindsel is van de CIA om complotrealisten te discrediteren. Frans knikt. Het is duidelijk dat hij spreekt voor een publiek van kenners. De eerste vijf minuten van de internationale conferentie over de theorie van de platte aarde zitten erop. Ik ben wakker, maar een beetje in de war door de stortvloed aan complottheorieën.

We denken dat we apen zijn op een rondtollende bal, gaat hij onverdroten verder, en voor die “theorie” zijn er velen verantwoordelijk. Het complot duurt ondertussen dan ook al zo’n 500 jaar. Onder de schuldigen bevinden zich de jezuïet-vrijmetselaar Nicolaus Copernicus (‘Open Circus’ voor complotmakkers die van betekenisvolle anagrammen houden) en de priester(!) Charles Darwin. Niet alleen de bolle aarde, het heliocentrisme en de evolutietheorie moeten er aan geloven. Ook de Big Bangtheorie maakt deel uit van het complot en dus wordt Georges Lemaître geviseerd, “nog zo’n katholieke priester”. Verder J. Edgar Hoover, vrijmetselaar van de 33ste graad, Brian Cox, een rockster die zich voordoet als een professor, tv-presentator Neil deGrasse Tyson, atheïst Richard Dawkins en president Barack Obama. Uiteraard zijn Albert Einstein en een handvol Rothschilds eveneens van de partij. Een complot zonder Joodse samenzweerders, dát zou pas gek zijn.

aardse-waarheid-2-png

Het idee dat we op een bol leven die aan de evenaar tegen ruim 1600 per uur om zijn as draait, daar moet je in Brazilië niet mee afkomen, aldus Heslinga. Aangezien dat sneller is dan het geluid, zouden ze je zelfs niet kunnen horen[iii]. De rotvaart waarmee de aarde rond de zon zou draaien, dat zou je toch moeten voelen[iv]! Nee, toch niet en dus draait de aarde niet. Dezelfde redenering – wat je niet kan waarnemen, bestaat niet – gebruikt hij om het bestaan van satellieten te ontkrachten: je ziet ze niet, dus ze bestaan niet. En het ISS dan? Da’s een drone. Spreker noch publiek zijn blijkbaar op de hoogte van de talloze websites en artikels met tips & tricks voor het visueel spotten van satellieten. De lezing wordt er niet beter op. De ene brok informatie volgt pijlsnel op de andere, het is een gish gallop van halve en hele onwaarheden.

Zwaartekracht is nog zo’n verzinsel, niet meer dan een ‘theorie’ en daarvoor heeft hij twee bewijzen. Voor het eerste bewijs laat je een veer vallen en meet je de tijd tot die veer de grond raakt. Je laat de veer een tweede keer vallen van dezelfde hoogte, maar nu onder een object met een massa van 50 kilogram. De theorie van de zwaartekracht voorspelt dat diezelfde veer trager valt door de aantrekkingskracht van die bovenhangende massa van 50 kilogram. En dat is niet het geval, aldus Frans: de tweede keer valt de veer even snel naar beneden, dus zwaartekracht bestaat niet, concludeert hij. Het andere bewijs behelst dan weer een hoop veren, of beter, een complete vogel: vogels vliegen en Frans scoort een tweede keer. Een volgende slide toont een citaat van Wayne Dyer: “De opperste vorm van onwetendheid is wanneer je iets afwijst waarover je absoluut niets weet”. Drie doelpunten op een rij, juicht het publiek, ondanks de duidelijke owngoal.

aardse-waarheid-3

Het hele idee van een draaiende, bolle maar licht afgeplatte en heliocentrische aarde is een 500 jaar oud complot opgezet door de jezuïeten-vrijmetselaars, waarvan Copernicus er eentje was[v]. Vormen de zon, stralen en de einder samen dan geen driehoek misschien? De ‘theorie’ dat de aarde 23,4 graden uit de haak zou staan (hij bedoelt hier de helling van de aardas) is voor hem een extra bewijs: 90° minus 23,4° is gelijk aan 66,6°. Het publiek, ondertussen verdubbeld, mompelt goedkeurend. Frans glundert, hij kent de geheime codes. De NASA heeft in samenwerking met Walt Disney de mythe verdergezet. Niet om ruimtetuigen te lanceren, want die zijn er nooit geweest, wel om Star Trek – jawel, de serie – bekender te maken. Ook Stephen Hawkings stem is eigenlijk die van een man van het ruimteagentschap en dient enkel ter promotie van hun laakbare ideeën. Een van de hoogtepunten van de tweedaagse is de mededeling dat de NASA eindelijk ter verantwoording geroepen zal worden voor hun aandeel in het complot: het Amerikaanse ruimteagentschap zal voor het gerecht in Den Haag gesleept worden. Applaus alom.

Frans is nochtans een sympathieke man, met een overvloed aan charisma en mededogen. Even komen skeptici ter sprake, kniesoren met slechte energieën die zich enkel denigrerend en vloekend kunnen uitdrukken en die platte-aarders ronduit belachelijk willen maken. Hij roept op om aardig tegen hen te zijn, per slot van rekening zijn zij ook slachtoffers van de grootste hoax aller tijden. En hier heeft hij eigenlijk een punt: agressie hoort niet in een discussie, hoe gek het onderwerp ook lijkt.

Dit was nog maar de inleiding, zegt Frans, al iets minder fris dan een dik uur geleden. Goh joh, er komt nóg, fluistert een bewonderaar voor mij. Het publiek lust er duidelijk pap van; ik snak naar koffie.

aardse-waarheid-4

In de tweede helft van de lezing gaat Frans verder met het afraffelen van nog méér samenzweringen, maar stilaan komt dan eindelijk toch de aarde in zicht: een platte schijf, waarschijnlijk 13 kilometer dik[vi] en afgesloten met een koepel, een stolp. Hij begint over de grenzen van de aarde: Antarctica omgeeft de schijf, als een hoge muur van ijs, verboden voor het gewone volk, voor u en mij, quoi. De zee in de buurt van de ijsmuur bevat zout water en dat is niet toevallig. Mensen kunnen niet overleven op zout water, zout water dient geen enkel menselijk doel. Maar mineralen in het water zorgen wel voor een betere geleiding van levensnoodzakelijke energie, tussen Noordpool (de anode), Zuidpool (de kathode) en de ether, het medium dat de voortplanting van licht en andere elektromagnetische straling mogelijk zou maken: kortom, een Electrolytic Earth Dome Battery. Hier moet een schepper, een creator achterzitten, weet Frans. Dat de theorie van de ether ontkracht werd door Einstein maakt hem tot een onderdeel van het supercomplot. Het is meteen ook de reden waarom Nikola Tesla, voorvechter van de ether-gedachte en van vrije energie, een superieure denker was.

aardse-waarheid-5-jpg

Eigenlijk hint Frans hier voor de eerste maal naar kern van zijn betoog, denk ik, met de uitspraak dat zout water geen enkel menselijk doel dient. Volgens hem is de aarde gecreëerd voor de mens, en dat is ook meteen de reden waarom hij niet gelooft in een bolle aarde, het zonnestelsel en het heelal. Het universum zoals het door de wetenschap wordt voorgesteld laat de mogelijkheid van tal van andere, levensvatbare aarde-achtige planeten open en die gedachte is een aanslag op zijn idee Mens-zijn, een uniek, geschapen wezen waarrond de schepping draait. Enkel op een platte aarde kunnen mensen zich de existentiële vragen beginnen te stellen: wie, wat, waar, hoe? en dat kan volgens hem niet als je op één van de mogelijke miljarden werelden leeft. Waarom niet? Nu, dat wordt niet zo meteen duidelijk. Het is au fond ook de reden waarom hij de de Big Bangtheorie en de evolutietheorie verwerpt: mensen zijn niet het resultaat van een toevallig akkefietje in het Grote Niets en zeker niet het resultaat van een aaneenschakeling van toevallige veranderingen in organismes die wij voor het gemak evolutie noemen. Trouwens, mensen komen niet van lagere wezens, niet van apen, dat is de mens onwaardig. Alle complotten die Frans ziet, wel, alle complotten dus, zijn erop gericht om de mens uit het centrum van de schepping te halen, te devalueren, geografisch én spiritueel. En dat verkropt hij niet. Eén slide vat het samen: “Door de aarde weg te halen uit het bewegingsloze centrum van het uiversum, hebben de vrijmetselaars ons fysiek en metafysisch van een plaats van superieure belangrijkheid gebracht naar een van totale nihilistische onbelangrijkheid” (zijn nadruk).

Nochtans gelooft Frans in een evolutie van ons, mensen, zij het in een andere vorm. Mensen stammen af van de antediluviaanse Nephilim, de reusachtig grote zonen Gods van voor de Zondvloed. De Smithsonian Institution geeft volgens Frans toe dat het schedels van onze grote voorouders vernietigd heeft. En daarvoor heeft hij plots wél bewijsmateriaal, foto’s zelfs, want zien is geloven. Sinds de zondvloed zitten wij, mensen, driemaal opgesloten: in ons lichaam, in onze beperkte geest en in onze platte aarde, die afgedekt wordt door een koepel van doorzichtig aluminium of glas. Enkel wanneer we lichtwezens worden, wezens die materie kunnen maken uit energie, zullen wij erin slagen die koepel te doorprikken en naar een hoger niveau, een nieuwe dimensie op te klimmen. Frans beweert niet alle kennis in pacht te hebben en laat tal van andere mogelijkheden open. Misschien zijn er nog werelden, met andere proporties, dimensies waarin de mens spiritueel moet doorgroeien.

Ook het verhaal van Andrea Barnes kan misschien hints bevatten. Zij zou in 1961 de grenzen van de wereld bereikt hebben op de Zuidpool, maar ze werd tegengehouden door een vreemde, ondoordringbare resonantie. Van Barnes is nooit meer iets vernomen, althans niet in haar stoffelijke vorm. Een Belgisch lid van het publiek krijgt vervolgens even de tijd om zijn contacten met Andrea Barnes toe te lichten. Door frequenties te veranderen konden hij en een vriendin met haar in contact treden. Barnes bevestigde inderdaad dat de wereld vlak is, en dat er achter de ijsmuur iets zou zijn wat het best kan omschreven worden als lichtsteden. De camera van Barnes werd teruggevonden, het filmpje was verdwenen. Typisch weer dat provocatieve gejen van die Jezuïeten, klinkt het vanuit het publiek, filmrol wegnemen maar de camera laten liggen.

Frans heeft zijn onderzoek gedaan, maar laat ruimte voor twijfel en speculatie. En hoewel hij bescheiden genoeg is om zich nog niet volledig ontwaakt te weten, voelt hij toch al de bewustzijnsverandering in zijn leven. Ik, daarentegen, ben na zijn urenlange voordrachten nog niet helemaal overtuigd.

De voordracht van de Poolse katholieke creationist Jordan Michow was minder interessant. Zijn wereldbeeld is even plat als zijn nationalisme (genre “Columbus was een Poolse prins”) en zijn taalgebruik (genre “Nazi-NASA”). Verantwoording voor zijn rabiaat antisemitisme vindt hij dan weer in de roemruchte Protocollen van de wijzen van Sion, een vervalst geschrift waarin uit de fictieve doeken wordt gedaan hoe de joden uit zijn op de wereldoverheersing. De lezing van deze cartooneske platte-aarder is er eentje om snel te vergeten.

__________________

[i] Uit de urenlange voordrachten, die gevolgd werden door vragen- en discussierondes, heb ik geprobeerd een coherent verhaal te distilleren. Dit gaat af en toe ten koste van een precieze, chronologische weergave van een al bij al chaotische en geïmproviseerde conferentie.

[ii] Olifanten hebben 18 uur per dag nodig om voldoende te eten. Dinosauriërs zouden groter zijn geweest en dus hadden ze meer dan 24 uur per dag nodig. Dat is onmogelijk, ergo dino’s hebben nooit bestaan, aldus de spreker. Die redenering klopt natuurlijk niet: het is niet omdat een dier groter is dat het meer tijd nodig heeft om zich te voeden. Maar vooral: de meeste dinosauriërs waren kleiner dan olifanten. Zelfs de Tyrannosaurus woog minder.

[iii] We weten dat geluid zich door de lucht voortplant, en de lucht draait mee met de aarde.

[iv] Precies hetzelfde argument werd gebruikt door tegenstanders van Copernicus in de 16de eeuw, voordat Galilei de traagheidswet ontdekte.

[v] De jezuïeten ontstonden in 1534 in Parijs. Copernicus, die toen in Polen woonde, had al twintig jaar eerder zijn theorie geformuleerd. Hij overleed in 1543, amper drie jaar nadat de jezuïetenorde definitief erkend werd. De vrijmetselarij dateert van 1717.

[vi] Voor dat cijfer baseerde de spreker zich op de gegevens van het zogenaamde Boorgat van Kola (Rusland). Met zijn 12.262 meter is dit het diepste gat gemaakt door mensen. Mysterieuze krachten die weerstand boden, verhinderden de Russen om dieper te boren, aldus de spreker. Ergo, de schijf is zo’n 13 km dik.

Jart Voortman versus ‘de skeptici’

img_0217Op woensdag 21 september 2016 hield de protestantse theoloog Jart Voortman in het Antwerpse Elcker-ik centrum een lezing met als titel “Bestaat er zoiets als het paranormale?”. Aangezien het mijn bedoeling is om een leesbaar verslag te schrijven, moet ik hier en daar creatief omgaan met de chronologie van de lezing. Ik ga de vele onderbrekingen, vragen en verhalen wegediten. De hele namiddag verliep vrij chaotisch en eerlijk gezegd vroeg ik me nadien af of het wel zoiets als een lezing was.

Voortman opende met een frontale aanval – laat het ons een inleiding noemen – op mensen die zeggen dat ze alles begrijpen, mensen die denken dat de werkelijkheid bestaat uit een hoop moleculen die gewoon maar wat met elkaar botsen. Mensen die het leven beschouwen als een driedelige set blokken met daarop de letters D, N en A. Mensen, kortom, die zich gedragen als stropopargumenten.

En om aan te tonen dat er veel meer is dan wat we kunnen waarnemen met onze zintuigen, probeerde hij enkele goocheltrucjes uit te voeren, een middel dat zeer populair is onder skeptici, denk maar aan honest liar James Randi, onze Gili of Tayson Peeters.

Als het Voortmans bedoeling was om aan te tonen dat de wereld meer is dan de waarneembare werkelijkheid, dus “zoiets als het paranormale”, dan is een goocheltruc niet de beste keuze, me dunkt: een goede truc is er nu net op gericht om ons dat te doen geloven terwijl men enkel “materialistische” middelen gebruikt, “botsende moleculen”, zo u wil. Het punt van Gili’s show “Iedereen paranormaal”, bijvoorbeeld, was nu net het feit dat hij door te spelen met de vijf zintuigen van zijn publiek de indruk kon wekken dat er een zesde zintuig is.

Maar niet alleen mij deed zijn onhandig gestuntel sterk denken aan Toon Hermans’ legendarische goochelsketch, die volledig de mist in ging. Als het dus Voortmans bedoeling was om aan te tonen dat we iets moesten zien dat er niet was, namelijk goocheltrucs, dan slaagde hij wél in zijn opzet. Hoe dan ook, een carrière als eerlijke leugenaar kan de Hollandse theoloog best vergeten.

Een carrière als natuurkundige trouwens ook: indien men denkt dat de kwantummechanica plompweg aantoont dat alles mogelijk is, dan denk ik dat men het niet al te best begrepen heeft. Dat er verder niet veel over kwantumfysica in relatie tot het paranormale gesproken werd, was een van de weinige pluspunten van de namiddag.

de-ongelovige-thomas-heeft-een-puntOp dit punt staat in mijn notaboekje “begint plots over SKEPP en skepticisme”, maar om de tekst leesbaar te houden, zal ik het houden bij: in het deel na de inleiding zette een gewiekste Jart zijn aanval op het skepticisme in. Als wapens selecteerde hij argumenten en redeneringen die hij nu net in de skeptische literatuur gevonden had. Jart wilde het skepticisme en in één moeite door bekende adepten als Etienne Vermeersch, Johan Braeckman en de “te kille, al te rationele” Maarten Boudry met hun eigen argumenten verslaan en op die manier aantonen dat (1) skeptici weinig wetenschappelijk zijn en (2) dat er zoiets als het paranormale bestaat! Dat was waarschijnlijk ook de reden waarom hij zijn lezing aangekondigd heeft in een mail aan SKEPP, zoals ik uit goede bron vernomen heb. Zijn munitie haalde hij vooral uit Braeckmans en Boudry’s boek De Ongelovige Thomas heeft een punt.

Skeptici houden zich onledig met zaken zoals telepathie, wenende Mariabeeldjes, hekserij en, ach, ook wel wat homeopathie en een complot hier en een ufo daar, aldus Voortman. Terwijl hij lacherig wat commentaartjes gaf op de ondraaglijke lichtheid van de drukdoenerij omtrent Yeti’s en Bigfoots, zwaaide hij met Michael Schermers Why people believe weird things, een boek dat voor één vijfde gaat over dat andere, onbetekenende akkefietje met die zes miljoen joden en den Duits. Of tegengas geven – slechte woordkeuze… of ingaan tegen de Holocaustontkenning ook “zo één van die subjectieve zaken” is die skeptici proberen te ontmaskeren, werd dus niet meteen duidelijk daar in de zaal van Elcker-ik, gelegen midden in de Antwerpse Jodenbuurt.

Onduidelijkheid troef bij Voortman, een hele lezing lang. In het zelfde rijtje van banale skeptische onderwerpen had hij het over zogenaamde spookhuizen. Maar beschouwde hij mensen die op zoek gaan naar geesten met, ocharme de sukkelaars, elektronische apparatuur (ha ha hoongelach) nu als skeptici? Het werd nog verwarrender wanneer hij twee minuten later verhaaltjes begon op te dissen van geesten die zich kenbaar maken via … oude radio’s. En zo trapte onze theoloog constant zichzelf in het kruis.

Hoe dan ook, volgens Jart besluiten skeptici veel te snel dat iets niet bestaat, dat iets niet klopt of kan. En dat is volgens hem niet wetenschappelijk. Er volgde net geen “Checkmate, skeptics!”

“Buitengewone beweringen vereisen buitengewone bewijzen”. Ook deze slagzin, onder meer gedebiteerd door Carl Sagan, wilde Voortman in vraag te stellen. Zijn eerste voorbeeld ging over de zwaartekrachtgolven: er werd lang over getheoretiseerd, maar uiteindelijk was één eenvoudig bewijs afdoende om de wetenschappelijke gemeenschap te overtuigen van het bestaan van die golven. Terwijl ik een enigszins wilde What the fuck! probeerde te onderdrukken, vuurde hij een tweede voorbeeld af. De boutade van de bioloog J.B.S. Haldane, dat één fossiel van een konijn in Pre-Cambrische afzettingen de evolutietheorie van Darwin onderuit kan halen, vond hij ook een aanwijzing dat skeptici serieus overdrijven met hun ‘buitengewone bewijzen’. Wat is er nu eenvoudiger dan één konijn? Anders gezegd, in de wetenschap heeft men helemaal niet veel bewijzen nodig! Voor scheidsrechter Jart is het opnieuw duidelijk dat skeptici zich op het wetenschappelijke veld in een buitenspelpositie bevinden.

Een derde punt: door hun stugge en afwijzende houding ten opzichte van anekdotes plaatsen skeptici zich andermaal buiten de wetenschappelijke discussie, aldus Voortman. Voor skeptici doen anekdotes er niet toe, terwijl ze niet beseffen dat in de wetenschappelijke literatuur casussen wél belangrijk zijn. Skeptici bekijken de wereld louter vanuit hun perspectief. Dat ze daardoor willens nillens doof blijven voor anekdotes, maakt dat ze dingen niet serieus nemen. Maar daar vergist Jart zich feestelijk in. Waar hij zich ook in vergist, is in de betekenis van vrij eenvoudige Nederlandse woorden. Zijn semantisch gegoochel had ongeveer dezelfde kwaliteit als zijn eerste goocheltrucjes. ‘Buitengewoon’ betekent niet hetzelfde als ‘veel’ of ‘complex’ en net zomin is ‘anekdote’ hetzelfde als ‘casus’.

Ook de statistiek, dat andere hulpmiddel, moest er aan geloven. Omdat er om en bij de 20 mensen in de zaal zaten, verwees hij naar de verjaardagsparadox: er is 50 procent kans dat in een groep van 23 willekeurig gekozen mensen twee dezelfde verjaardag delen. Maar daar geloofde hij niet in, dat ging in tegen zijn gevoel en intuïtie. Hij was zo overtuigd dat de paradox niet klopt, dat hij ei zo na het Wikipedia-artikel citeerde: “Bij veel wiskundige vraagstukken, met name bij kansrekening en statistiek, blijken mensen intuïtief tot verkeerde antwoorden te komen. Omdat deze ingevingen zo overtuigend zijn, voelen mensen geen enkele aanleiding om te twijfelen aan hun antwoord.”

Het wordt een beetje vervelend, maar bij zijn volgende punt hoorde hij andermaal de bel maar wist hij de klepel niet hangen. Omdat mensen zeer beïnvloedbaar zijn, een waardevol gegeven uit de sociale psychologie, is het mogelijk om valse herinneringen te creëren. We hebben al bij al een onbetrouwbaar geheugen, aldus Voortman, waarmee hij zo ongeveer de halve skeptische literatuur van de laatste 30 jaar citeerde. Maar ook hier maakte hij een vreemde omslag.’s Avonds weet hij namelijk doorgaans waar hij ‘s morgens zijn fiets heeft gezet, dus “dat het geheugen één grote warboel is, dat kunnen we toch niet accepteren”. In zijn schijnbokswedstrijd tegen zijn imaginaire skeptici was dit zo ongeveer de vierde keer dat hij zichzelf tegen het canvas werkte.

Een laatste argument haalde hij eveneens uit het boek van Braeckman en Boudry. En ook hier is de uiteindelijke pointe dat een uitleg die skeptici gebruiken om anderen de les te spellen, hen uiteindelijk als een boemerang vol in het gezicht raakt: immunisatiestrategieën. Skeptici hebben namelijk zelf ook last van cognitieve dissonantie en zeker wat het paranormale betreft. Het past niet in hun wereldbeeld, dus elk bewijs, elk argument pro redeneren ze weg om hun ideeën intact te houden. Dit lijkt mij trouwens een uitstekende plaats om te melden dat op 22 december in het Antwerpse Elcker-ik centrum een namiddag over cognitieve dissonantie zal plaatsvinden.

Mocht u de indruk krijgen dat dit tot nu toe enigszins een coherente lezing was, ondanks de inhoudelijke onvolkomenheden, dan komt dat louter omdat ik alle onderbrekingen van enkele aanwezige skeptici en een schier oneindige stortvloed aan anekdotes, casussen quoi, heb weggelaten. De drang bij de aanwezigen om te getuigen over hun paranormale ervaringen was enorm. Jart had geen greep op zijn publiek en stilaan verloor de lezing haar dynamiek.

Ondertussen waren we aangekomen bij het deel waarin hij twee fragmenten uit de KRO-reeks Wonderen bestaan wilde tonen. Het waren volgens hem zéér sterke voorbeelden van paranormale gebeurtenissen. De fragmenten die hij toonde, vind ik online niet direct terug, maar via deze link naar de webpagina van het KRO-programma krijgt u alvast een indruk van de inhoud en van de waarde van de getuigenissen. Voor mensen die niet klikken: het programma is even stroperig, kitchy & campy als de titel doet vermoeden.

Jart heeft twee specifieke verhalen gekozen, omdat daarin telkens meerdere mensen dezelfde ervaring hebben! En dat kan toch geen toeval zijn, daar kan geen skeptisch argument tegen op. In een eerste fragment vertelde een vrouw hoe ze door een “onzichtbare hand” werd tegenhouden en van de dood werd gered. Een getuige bevestigde de gebeurtenissen. In een tweede fragment vertelden twee zussen op een bijna identiek dezelfde manier hoe ze op een bijna identiek dezelfde manier via een klopgeest te weten zijn gekomen dat hun vader gestorven was in Turkije. Hetzelfde verhaal, dezelfde bewoordingen: dat kan niet gelogen zijn! En trouwens, vóór de reis, zo getuigde de hele familie in tranen, had vader al aangekondigd dat het zijn laatste keer zou zijn. Nou, een mooier bewijs voor het paranormale kan je toch niet tegenkomen. Jart glunderde en zag hoe het paranormale, eerder dan het verdriet van de twee dames, afdroop van het scherm.

De zaal werd rumoeriger, een enkeling trok duidelijk de skeptische kaart, de meerderheid wilde vooral zélf vertellen. Eerst over hun persoonlijke ervaringen, later over verhalen die ze zelf gehoord hadden, een opbod aan paranormaligheid: bijna-doodervaringen, mysterieus aangekondigde sterfgevallen, paranormaal begaafde kinderen die dode mensen zien, en parasensitieve dieren die zo uit de sprookjes van Rupert Sheldrake lijken te zijn gestapt. De meeste verhalen waren in se zo schrijnend en aandoenlijk, ook als men ze zou ontdoen van de paranormale franjes. Maar Jart verloor het initiatief en de namiddag begon te verzanden in de “casussen”. Hier en daar werd er nog geprobeerd om iets te duiden – dat we na zovele verhalen over bijna-doodervaringen niet meer kunnen ontkennen dat er niets van aan is, want een professor hier zegt en een onderzoek daar bewijst. “Onze hersenen maken het bewustzijn niet, net zomin als een computer het internet maakt”, aldus onze protestantse theoloog in een poging om relevant te blijven. Uiteraard lokte dit een vraag over Dick Swaabs boek Wij zijn ons brein uit. Met zijn opmerking dat volgens hem paranormale ervaringen bestaan, maar paranormale begaafdheid niet, oogstte hij dan weer geen succes bij de aanwezigen met paragnostieke neigingen.

Het werd ook goor: een aanwezige man vertelde een dieptragisch verhaal gelardeerd met schijnbaar paranormale fenomenen en eindigde snikkend met de woorden “Ik weet niet wat het verhaal betekent”. Waarop Voortmans pastorale antwoord luidde: “Je weet best zelf wat het betekent.” En hier eindigde wat mij betreft het goede fatsoen en de lezing.

Het is meer dan begrijpelijk dat mensen een enorme drang voelen om hun tragische verhalen te vertellen en om hogere betekenissen te zoeken in schijnbaar ongerelateerde gebeurtenissen die lijken te leiden naar een tragisch sterfgeval. Uiteraard hebben zulke ervaringen een enorme impact op een mensenleven, op het leven van tal van mensen die zulke gelijklopende tragische feiten moeten ondergaan. Wat ik al niet meer begrijp is dat deze neigingen niet gewoon beschouwd kunnen worden als wat ze zijn: kenmerken van onze menselijkheid, kenmerken die net door hun gelijkenissen mensen dichterbij zouden kunnen brengen in verdriet, acceptatie en mededogen. In plaats daarvan geven clowns als Voortman de voorkeur aan een paranormale uitleg, die schijnbaar wijst op een Hoger Iets, maar uiteindelijk uiterst banaal is. Dat wij zulke gelijklopende tragische ervaringen hebben, die inderdaad vragen kunnen oproepen, maakt ons net tot mensen. Dat toeschrijven aan het paranormale is een flagrante ontkenning van onze menselijkheid.

Kolja Zydatiss: de opmars van de samenzweringsesoterie

Samen met Brecht Decoene vertaalde ik een artikel van Kolja Zydatiss over het huwelijk tussen complottheorieën en esoterische ideeën die gangbaar zijn onder New Agers. Onze vertaling verscheen in Wonder en is gheen Wonder, het blad van Skepp.

* * *

zeitgeistEen bonte mengeling van samenzweringstheorieën en new age-gedachtegoed verspreidt zich niet alleen onder obscure internetgroepjes. Ook in maatschappelijke mainstreambewegingen wordt deze manier van denken steeds geliefder.

Wat hebben de Sumerische god Anu, Jozef Stalin en een zandkorrel gemeen? Met alle drie heeft het ‘interdimensionale portaal’ Sunette Spies al contacten gehad. In honderden video’s openbaart het eerder verwarde Zuid-Afrikaanse medium de gedachtegang van de doden, mythische wezens en levenloze objecten. De opnames worden geproducet door de Equal Life Foundation [1], een tak van de zogenaamde Destini-cultus [2]. Hun volgers streven naar een ‘hogere bewustzijnstoestand’, omdat ze ervan overtuigd zijn dat enkel dit een mogelijkheid biedt om te ontsnappen aan de gedachtecontrole van interdimensionale, reptielachtige wezens, die de mensheid gedoemd hebben om in armoede en ongelijkheid te leven.

Tot zover geen probleem. Maar ook de Thrive Movement [3] rond de miljonairszoon Foster Gamble en filmmaker Neal Rogin focust op de handelingen van Duistere Krachten. Gezondheid, vrijheid en welvaart worden ons door een omineuze ‘globale financiële elite’ ontzegd. En opnieuw is bewustzijnsverandering dé oplossing voor het probleem. De programmatische film Thrive [4], die zowat alle pseudotheorieën van het antivaccinatie-ideeëngoed tot de ophemeling van vrije energie behandelt, werd oorspronkelijk geadverteerd met een poster van een vrouw die haar blinddoek afneemt. Met esoterische modewoorden wordt een ‘paradigmawisseling’ opgeroepen die naar de Bloei der Mensheid zal leiden [5].

Misschien zijn meer lezers bekend met het eerdere culturele fenomeen dat eveneens op YouTube te bekijken is: de zogenaamde Zeitgeist Movement. Zo’n 400.000 aanhangers zou deze ‘beweging’ wereldwijd hebben, honderden miljoenen mensen hebben online naar de drie avondvullende gedrochten die moesten doorgaan voor Zeitgeist-documentaires [6], gekeken. Als romans van Dan Brown galopperen deze films door de wereldgeschiedenis. We vernemen hoe een kleine elite sinds de aanvang van de menselijke beschaving het lot van de wereld bepaalt. Enkel een overgang naar een computergestuurde ‘resource based’-wetenschap en natuurlijk ook een ‘spiritueel ontwaken’ kunnen ons noodlot als gemicrochipte slaven van een Nieuwe Wereldorde afwenden [7].

Alle drie de bewegingen verspreiden samenzweringstheorieën. De definitie van deze term is niet echt eenvoudig: uiteraard bestaan er ontiegelijk veel echte complotten en samenzweringen die bijvoorbeeld door onderzoeksjournalisten uit de doeken gedaan worden. Volgens de Britse socioloog Frank Furedi onderscheiden samenzweringstheorieën zich van zulke legitieme journalistieke onderzoeken door hun pogingen om de wereld op een allesomvattende manier te duiden. Alles houdt met alles verband. Aan de basis van samenzweringstheorieën ligt een ‘Ideologie van het Kwade’, die onverwachte gebeurtenissen en ongelukken als een resultaat van kwaadwillige krachten presenteert, die verborgen in de coulissen van het globale schouwtoneel aan de touwtjes trekken [8].

Wanneer dat soort denken zich met new age-gedachtegoed en esoterie vermengt, zoals in de voorbeelden hierboven, dan kan men in navolging van de sociale wetenschappers David Voas en Charlotte Ward van ‘conspiritualiteit’ spreken. De term beschrijft de samensmelting van conspiratief denken en new age-spiritualiteit. De complottheorieën waarbij de invloed van een geheime, bovenmenselijke elite de kern is, worden verbonden aan het inzicht dat de mensheid op de drempel van een betekenisvolle bewustzijnsverandering staat. Slechts door te handelen in overeenstemming met die paradigmawisseling kunnen de mensen zich aan de controle van de geheime heersers onttrekken [9].

 Conspiritualiteit

awakeZulke al te simplistische theorieën werden vroeger slechts door een zeer kleine minderheid daadwerkelijk geloofd. Men kan echter zien hoe complottheoretisch denken, zeker en vooral de esoterische variant, steeds meer van de marges van de samenleving naar de mainstream verschuift. Frank Furedi spreekt dan ook van ‘samenzweringsdenken’, een afgezwakte vorm van een samenzweringstheorie zo men wil, die intussen in de verwarde middenklasse salonfähig is geworden [10]. Het gaat dan minder over een allesomvattende theorie waarmee de wereld kan geduid worden, maar eerder over een vaag idee dat achter zeer specifieke, individuele problemen en ongelukken wel een verborgen en kwaadwillig plan móet steken.

De invloed van esoterisch getinte complottheorieën op de maatschappij is moeilijk in te schatten. De ene ziet duidelijke overlappingen tussen het conspiritualisme en bepaalde belangrijke instituten in de maatschappelijke mainstream. De Indische milieuactiviste en pseudowetenschapster Vandana Shiva krijgt bijvoorbeeld zowel in de film Thrive als tijdens de Dag van de Evangelische Kerk een podium aangeboden. De ‘sociale ingenieur’ Jacque Fresco, boegbeeld van de Zeitgeist-beweging, werd in 2012 door de Oostenrijkse radio- en televisieomroep wel zéér positief en kritiekloos benaderd [11].

Maar de ‘samenzweringsesoterie light’ werkt ook op een andere manier op de maatschappij in. Zo is bijvoorbeeld ook de Occupy-beweging, tot wiens fanclub zowel de links-liberale taz.de en de Britse krant The Guardian als de Amerikaanse president behoren [12], aangetast door een negatieve invloed van het denken in termen van de één procent. Veelbetekenend zijn de ervaringen van de Amerikaanse journalist Marc Lacey: naast werkloosheid klaagden de demonstranten die hij sprak, vooral ook de ‘onverbiddelijke’ expansie van de wetenschap aan [13]. Dat werkloosheid doorgaans het gevolg is van wetenschappelijke stagnatie en van een gebrek aan wetenschappelijke expansie, dat lijkt in het wereldbeeld van de doorsnee Occupy-aanhanger, waarin de hebzucht van een klein groepje het welzijn van de mensheid saboteert, geen grote rol te spelen. Hun zienswijze laat zich amper onderscheiden van een ‘Ideologie van het Kwaad’, wat ook de meest simplistische complotdenkers verspreiden.

Guy-Fawkes-maskerVeelbetekenend is ook de affiniteit van de demonstranten met het Guy-Fawkesmasker en het plunje dat de held ‘V’ in de film V for Vendetta in zijn strijd tegen het totalitaire regime draagt. Waarschijnlijk zijn ze ervan overtuigd dat ze ook hier in het Westen met een fascistisch regime van doen hebben. Ook de oplossingen van het Occupy-volk doen denken aan conspiritualiteit: in plaats van de uitwerking van concrete politieke antwoorden maken de demonstranten zich ervan af met activiteiten als ‘politieke yoga’ [14]. Het lijkt wel of ze zich geïnspireerd weten door het ‘spiritueel ontwaken’ van de Zeitgeist-aanhangers. De relaties tussen beide bewegingen is al bij al onduidelijk. Occupy-coryfeeën zoals Wolfram Siener verkondigde zijn sympathie voor Zeitgeist [15], maar anderzijds distantieerden de organisatoren van Occupy Frankfurt zich ervan [16].

Ook in het gemeenschapsonderwijs zijn er sporen van samenzweringsesoterie terug te vinden. Aan mijn atheneum, en meer bepaald in de kunstafdelingen, wordt bijvoorbeeld de beweging van de AdBusters zeer welwillend bejegend. In een taal die deels aan de sekte van Scientology herinnert, waarschuwt het gelijknamige magazine voor een ‘mentale milieuvervuiling’ veroorzaakt door advertenties en reclame; de grote massa, bezeten door consumptie, moet wat dat betreft gedeprogrammeerd worden. Op de eerste website van het tijdschrift prijkte een piramide met een alziend oog, een symbool dat zeer geliefd is in kringen van complotdenkers. Hun lofzang op de Italiaanse rechts-populistische Beppe Grillo, die regelmatig complottheorieën omtrent vaccinaties en chemtrails verspreidt, komt dan ook niet echt als een verrassing [17].

Ondertussen bij de links-groene bourgeoisie

Het is verbazingwekkend hoe veel verlangens van diverse conspiritualiteitsbewegingen ook bon-ton zijn in de links-groene bourgeoisie. In het bijzonder werd dit duidelijk op het domein van de ecologie. Zo streeft de Equal Life/Desteni-sekte het herstel van een ‘natuurlijk evenwicht’ na [17]. Thrive waarschuwt voor GGO-voeding [18] en fracking [19]. Zeitgeist bestempelt zichzelf als ‘duurzaamheidsbeweging’ [20]. Zoals veel mainstream-milieubeschermers waarschuwt Zeitgeistleider Peter Joseph Merola voor de overbevolking van de aarde [21].

Ook de samenzweringstheoretische fixatie op de vermeende macht van duistere financiële elites onderscheidt zich slechts gradueel van wijdverspreid geklaag over ‘gulzige bankiers’. Natuurlijk hebben complotdenkers deze verlangens niet uitgevonden. Hun poging om wijdverbreide opvattingen met nog ruwere stellingen te verbinden, slaagt vooral omdat een zekere samenzweringslogica (in het geval van GGO-voeding, bijvoorbeeld vergiftigingsfantasieën) er al inherent aan is.

Zijn wij dan allemaal complotesoterici? Uiteraard geloven taz-redacteurs niet in een geheime wereldregering. De Amerikaanse president telefoneert ook niet met Sumerische goden (de Britse ex-premier Tony Blair heeft weliswaar succes met ‘Rebirthing’-ceremonieën in Mexicaanse piramiden [22]). Nochtans moet de toenemende sociale aanvaarding van complotesoterische denkpatronen ons te denken geven. De obsessie met samenzwerende groepen, die vermeend uit de macht moeten ontzet worden, waardoor de wereld tot bloei kan komen, draagt niet bij tot het begrip van echte maatschappelijke problemen. Het gaat er eerder om een zondebok te vinden, in plaats van mistoestanden redelijk te analyseren en naar oplossingen te zoeken.

De epidemie van het complotdenken dat overal duistere intriges ontwaart, zal de reeds alomtegenwoordige irrationele angst in onze maatschappij enkel versterken en zo trendmatig de politieke moeheid van de mensen tot gevolg hebben. Het samenzweringsesoterische gedachtegoed herbergt bovendien bijzondere problemen. Zelfs ‘milde’ conspiritualiteit à la Occupy miskent, door zijn focus op ‘bewustzijnsverandering” te leggen, dat het niet van het wensdenken, maar van actieve handelende mensen afhangt om de verhoudingen in de maatschappij te veranderen. Ten slotte worden de activisten van de noodzaak ontslaan om concrete politieke standpunten te ontwikkelen. Iedereen die in de verbetering van de maatschappij geïnteresseerd is, moet daarom de samenzweringsesoterie met rationele argumenten tegemoet treden.

 
Dit artikel is eerst in de Novo-Printausgabe #120 – II/2015 verschenen.

Kolja Zydatiss is Novo-redacteur. Hij leeft in Berlijn en voltooit er – na het succesvol beëindigen van Psychologie en Neurowetenschappen – een tweede studie in Statistiek. Daarvoor was hij in klinisch onderzoek werkzaam.

 

[1] Equal Life Foundation, “Presentation” (video), Equal Life Foundation online, 21/01/2014, http://equallifefoundation.wordpress.com/

[2] The Desteni Cult, “What is Destini?”, Destinicult online, 02/2016, http://destenicult.blogspot.be/p/what-is-desteni.html

[3] De blog van de Thrive Movement vindt u op http://www.thrivemovement.com/. Het Engelse ‘thrive’ betekent onder andere ‘gedijen, ontplooien, floreren’

[4] Thrive is te bekijken op YouTube, 05/04/2012, http://www.youtube.com/watch?v=lEV5AFFcZ-s

[5] Muertos, “Thrive as Holy Scripture: The Emerging Religion of ‘Conspirituality’”, Thrive Debunked online, 18/07/2012, https://thrivedebunked.wordpress.com/2012/07/18/thrive-as-holy-scripture-the-emerging-religion-of-conspirituality/

[6] Christoph Cadenbach, “Diener der Wahrheit”, SZ Magazin Online, 2011, http://sz-magazin.sueddeutsche.de/texte/anzeigen/35683/

[7] Peter Joseph, “The Zeitgeist Movement”, http://www.thezeitgeistmovement.com/

[8] Frank Furedi, “Die Politik des Geheimplans”, NovoArgumente Online, 01/01/2011, https://www.novo-argumente.com/artikel/print_novo110_82

[9] Charlotte Ward & Prof. David Voas , “The Emergence of Conspirituality”, Journal of Contemporary Religion, 26:1, 103-121, 07/01/2011, http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13537903.2011.539846

[10] Frank Furedi, “Die Politik des Geheimplans”, NovoArgumente Online, 01/01/2011, https://www.novo-argumente.com/artikel/print_novo110_82

[11] Markus Mooslechner, “Newton: Gegen die Krise: Wie ein amerikanischer Architekt die Welt retten will”, ORF Online, 15/05/2012, http://tv.orf.at/highlights?story=19233

[12] Daniel Halper, “Obama on Occupy Wall Street: ‘We Are on Their Side’”, The Weekly Standard Online, 18/10/2011, http://www.weeklystandard.com/article/obama-occupy-wall-street-we-are-their-side/598251

[13] Marc Lacey, “Countless Grievances, One Thread: We’re Angry”, New York Times Online, 17 oktober 2011, http://www.nytimes.com/2011/10/18/us/the-occupy-movements-common-thread-is-anger.html?_r=0

[14] Nathalie Rothschild, “Is this Monty Python’s Occupy Wall Street?”, Spiked Online, 21/09/2011, http://www.spiked-online.com/newsite/article/11098#.VxzNtzB96M-

[15] Felix Dachsel, “Die dunkle Seite des Bankenprotests”, taz.de, 21/10/2011, http://www.taz.de/Occupy-Bewegung/!5109348/

[16] Felix Dachsel, “’Zeitgeist’ ist unerwünscht”, taz.de, 30/10/2011, http://www.taz.de/Occupy-Proteste-in-Deutschland/!5108706/

[17] Ramon Glazov, “Adbusted – Behind the bizarre ideology that fuels Adbusters”, Jacobinmag online, 28/10/2013, https://www.jacobinmag.com/2013/10/adbusted/

[18] Thrive Movement, “Support organic, Non-GMO Farming”, Thrive Movement online, 28/10/2015, http://www.thrivemovement.com/solutions-wcid-article?article_id=465

[19] Foster Gamble & Erin Breech, “No fracking way”, Thrive Movement online, 28/10/2015, http://www.thrivemovement.com/no-fracking-way

[20] “Mission Statement”, The Zeitgeist Movement online, 28/10/2015, http://www.thezeitgeistmovement.com/mission-statement

[21] Ein Video von Peter Joseph, Peter Joseph about Having Children”, youtube.com, 18/09/2010, https://www.youtube.com/watch?v=KCsjGUsdo5Q

[22] “From New Labour to New Age”, The Scotsman Online, 17/12/2001, http://www.scotsman.com/news/uk/from-new-labour-to-new-age-1-589625