[Ctrl-P] Ignace Demaerel: SKEPP, scepticisme en de chaos op de levensbeschouwelijke markt

IgnaceNormaal gezien wacht ik even bij het herposten van opiniestukken tot de initiële mediastorm is weggeëbd. Ik probeer via deze eerder marginale blog sommige artikels een tweede leven te geven, iets wat Ignace Demaerel, godsdienstleraar en opinieproducent voor Knack, vast wel begrijpt. Maar over de woestheid van de baren die zouden opgestuwd worden door deze column, waren mijn persoonlijke kaartlegster, koffiedikkijkster en het medium van de astrale projectie van mijn kwantumlichaam vorige week al heel formeel: nada.

Dus post ik ‘em nu al, terwijl ik spontaan — oh mysterie, ik weet niet waar het vandaan komt — de opwelling voel om een ouderwetse prijskamp uit te schrijven. De vraag is eenvoudig:

Hoeveel drogredenen en kromme redeneringen staan er in de tekst van de heer Demaerel?

Stuur een gele briefkaart naar skepfile·be en maak kans op een mooie prijs: mijn persoonlijk exemplaar van Leylijnen en leycentra in de Lage Landen. 200 heilige plaatsen in Nederland en Vlaanderen, u weet wel, dat boek met die mooie kerk op de cover. De winnaar wordt per kerende bekendgemaakt. Over de uitslag kan nog lang gediscussieerd en geschreven worden.

*  *  *

Ignace Demaerel: SKEPP, scepticisme en de chaos op de levensbeschouwelijke markt

In Knack-magazine nr. 27 (3-07-2013) staat een interessant experiment dat SKEPP recent uitvoerde. Voor wie het niet weet: ‘SKEPP’ is de ‘Studiekring voor Kritische Evaluatie van Pseudowetenschap en het Paranormale’ en heeft zich tot doel gesteld kwakzalverij, bijgeloof en paranormale zaken kritisch te evalueren en alle bedrog aan de kaak te stellen.

Nobele doelstelling, en ik heb goed en slecht nieuws voor SKEPP: ze zullen de eerste duizenden jaren niet zonder werk zijn. Elke dag verschijnen er immers nieuwe soorten therapieën en healing-methodes, en de goedgelovigheid van bepaalde mensen is ronduit verbluffend. Maar is SKEPP nu de vereniging die ‘de wereld gaat redden van alle bijgeloof’? En mag hun werk ook eens, volgens hun eigen principes, kritisch onder de loep gelegd worden? Is SKEPP zo ‘vrij van religieuze of politieke opvattingen’ als ze beweren? En wat hebben ze nu eigenlijk écht bewezen met hun experiment?

Maar eerst het positieve: SKEPP doet m.i. inderdaad een noodzakelijk werk in deze maatschappij. Sinds mensen massaal de kerk verlaten en God de rug toekeren, zoeken ze de leegte op te vullen met 1001 nieuwe wondermiddelen, meditatietechnieken, toekomstvoorspellers, mediums, kaartleggers en de laatste nieuwe messiassen. Op folders van paranormale beurzen lees je over handleeskunde naast vrijmetselarij en druïden naast de meest exotische healers.

De hele paranormale markt geeft een zeer dubbel gevoel: enerzijds is het de plaats waar mensen op zoek zijn naar spiritualiteit en naar ‘het hogere’, en zich dus niet tevreden stellen met het platte materialisme van huisje-boompje-beestje; er zit veel idealisme bij deze mensen. Maar anderzijds is het een ontstellend chaotische wereld waar iedereen alles kan beweren, en waar zonder twijfel sommigen veel geld verdienen aan opgeklopte lucht. Het is de bonte wereld van pseudowetenschap en pseudoreligie, waar geloof en bijgeloof, populaire wetenschap en mystieke fantasie onmerkbaar in elkaar overvloeien. Het is het walhalla van het levensbeschouwelijk populisme! Ze verkopen niet alleen gebakken lucht, maar ook gestoofde, geroosterde, gefrituurde en gepureerde lucht: voor elkeen wat wils, een god of religie op ieders maat en naar ieders behoefte van het moment. Sommige mensen zijn zo geestelijk uitgehongerd dat ze alles inslikken wat men hen voorschotelt.

De titel ‘therapeut’ is ook geen beschermde titel, dus iedereen mag zulke koperen plaat met een ronkende naam aan zijn deur hangen.

Wie denkt God te vinden via een ‘trucje’ of techniekje is even naïef als degene die denkt de ware levenspartner via een 1-2-3-methode op te sporen. Ook genezende stenen, kruiden of de juiste mantra’s zullen echt niet ‘alle wereldproblemen oplossen’.

Men noemt dit de ‘New Age’…, maar meestal gaat het juist om oude vormen van bijgeloof (bijv. horoscopen) die een nieuw kleedje krijgen. Als je kritische vragen stelt, is het antwoord steevast: ‘Je kunt dat niet met je verstand beredeneren, je moet dat voélen’, of ‘Het is misschien niet wetenschappelijk, maar ik voél me er goed bij’. Einde gesprek. Wie beweerde ooit dat de mens een rationeel wezen is? De moderne ‘feel good’-religie verkoopt als zoete broodjes. De bloei van religiositeit toont enerzijds de onuitroeibaarheid van onze ‘spirituele drive’, maar tegelijk de eindeloze versnippering en chaos die op de ‘levensbeschouwelijke markt’ heerst.

Maar nu eerst terug naar het bovenvernoemde experiment van SKEPP. SKEPP looft trouwens een prijs van één miljoen uit aan wie zijn paranormale gaven wetenschappelijk durft te laten testen (en hierin slaagt, natuurlijk). Op 29 juni was er een dappere in Limburg: hier werd iemand die beweerde aardstralen te kunnen voelen en neutraliseren, op het rooster gelegd. Het resultaat blijkt… nihil te zijn: de waarschijnlijkheidsgraad van zijn ‘aanvoelen’ was 50%. Interessant, leerrijk. Voor mij niets nieuws, want ik heb er nooit veel geloof aan gehecht en mij er nooit mee bezig gehouden.

Maar wat heeft SKEPP nu écht bewezen? Dat er helemaal geen bovennatuurlijke wereld bestaat? Dit is een toonbeeld van een logische redeneerfout. Heeft iemand al ooit het bestaan van ‘liefde’ bewezen, of een methode gevonden om te meten wat ‘échte vriendschap’ is? Wetenschap is geweldig en heeft al veel vooruitgang gebracht, maar op het geestelijk vlak kan ze ons geen millimeter verder helpen, net zoals je met een lintmeter geen ‘waarheid’ kan meten of met een fototoestel ‘God’ op de gevoelige plaat leggen. Als iemand bijv. 5 GB computergegevens naar zijn USB-stick kopieert, zal zijn stick geen microgram zwaarder wegen. Het gaat gewoon om een ander levensdomein, een andere dimensie.

Wie beweert dat hij wetenschappelijk kan bewijzen dat er geen geestelijke wereld bestaat, overschrijdt evenzeer een grens als iemand die beweert dat hij kan bewijzen dat die wel bestaat. M.a.w. filosofisch materialisme is evenzeer een (filosofisch) gelóóf als idealisme, en atheïsme even onbewijsbaar als theïsme. En toch blijft die scheefgetrokken vooronderstelling hardnekkig rondwaren in de hoofden van mensen, alsof atheïsten ‘nadenkend en intelligent zijn’ en gelovigen ‘naïef en onkritisch’. Ménsen, zowel gelovigen als niet-gelovigen, gebruiken hun verstand te weinig, en hebben allemaal irrationele, onbewijsbare vóóronderstellingen.

SKEPP’s pogingen om wantoestanden en misbruiken wetenschappelijk te ontkrachten mogen lovenswaardig zijn, zolang men beseft dat wetenschap sléchts iets over de zichtbare wereld kan vertellen, en nooit uitsluitsel kan geven over het geestelijke. Als elke wetenschapper bij zijn spreekwoordelijke leest zou blijven, zou er veel minder begripsverwarring zijn.

Scepticisme is bovendien véél minder rationeel dan het op het eerste zicht lijkt: sceptici zijn over het algemeen ‘selectief sceptisch’ (alle mensen zijn trouwens op een of ander gebied selectief doof en blind). Een scepticus gelooft a.h.w. in de onfeilbaarheid van zijn eigen kritische beoordelingsvermogen.

Scepticisme is trouwens geen levensbeschouwing, maar een filosofische methode of principe; het zegt gewoon: ‘alles kan/mag/moet in twijfel getrokken worden’. Filosofisch gezien is dit zelfs juist, maar het biedt dus geen antwoorden, geen alternatieven, geen richting, geen zingeving. Hmm… afbreken wat een ander zegt, is natuurlijk altijd eenvoudiger dan zelf een valabel alternatief bieden.

De diepe zucht van mensen naar het bovennatuurlijke zal SKEPP nooit kunnen uitroeien. Misschien zit religiositeit wel dieper in onze menselijke natuur dan dat we het kunnen verdringen of wegrationaliseren. ‘De mens leeft niet van brood alleen’, zei ooit een beroemd man, en het blijkt inderdaad in alle culturen en tijden dat mensen spiritueel op zoek zijn – atheïsme is op wereldhistorische schaal een zeer recent en zeer klein verschijnsel.

SKEPP pretendeert ‘vrij van religieuze opvattingen’ te zijn. Zulke claim mag wel onze wenkbrauwen doen fronsen. Ten eerste, alsof iemand überhaupt ‘levensbeschouwelijk neutraal’ kan zijn! En ten tweede: de SKEPP-bestuurders en –leden komen voornamelijk uit een zeer beperkte kring van intellectuelen rond de VUB (Brussel) en RUG (Gent), een kleine groep vrijzinnigen, atheïsten en agnosten: niet bepaald een breed maatschappelijk draagvlak of levensbeschouwelijk neutraal.

Een andere grote denkfout die SKEPP maakt is: omdat er zoveel vals bestaat, is alles vals. M.i. is de omgekeerde redenering veel meer terecht: als er vals bestaat, bestaat er ook écht. Er zou geen enkele reden zijn om iets te vervalsen als het geen grote waarde had. Waarom worden anders alleen dure merken nagemaakt? Net zoals in de economie de wereld van namaak en vervalsingen gigantisch is, is dat ook zo – en nog veel méér – in de geestelijke wereld. Als er vals godsgeloof bestaat, bestaat er ook écht.

In plaats van te zeggen: ‘we gooien al het bovennatuurlijke buiten’, zouden we ons beter afvragen: hoe komt het eigenlijk dat we in de onzichtbare wereld geen eensgezindheid vinden (in religies, levensbeschouwingen en ideologieën)? Zou het niet kunnen zijn dat het aan de méns ligt, aan onze eigen spirituele ongevoeligheid? Dat we ons innerlijk kompas kwijt zijn, aan geestelijke bijziendheid lijden, teveel eelt op ons hart hebben? ‘Wie heeft het juiste kompas voor de onzichtbare wereld?’, lijkt me een veel interessanter ‘vraag van één miljoen’. Wie durft het aan om deze prijs uit te loven?

Igance Demaerel

Bron: Knack

[Ctrl-P] Redenen die drog zijn

drog - superpatat

Een half jaar geleden schreef ik voor de website Biolyrics een stukje over twintig drogredenen die regelmatig in het ggo-debat de kop opstaken. Sommige items dikte ik een beetje aan, maar enkel om nu te moeten constateren dat de werkelijk gebruikte logical fallacies inhoudelijk nog enkele graden erger zijn.

Zie bijvoorbeeld eender welk (pers)bericht op de website van het Field Liberation Movement (het entwat tragere neefje van de Faucheurs volontaires, en ja, dat is een ad hominem) of de de recente discussie in de pers over “verborgen toxische genen” enerzijds en de echte, eigenlijke studie anderzijds. Of het laatste onderzoek van Séralini, dat aantoonde dat ratten die 72% kans hebben om tumoren te krijgen, of men ze nu bio voedert, ggo’s, 25-jaar oude Glenfiddich of zure beertjes, … veel kans hebben om tumoren te krijgen. Wie had dat gedacht? En zo is er natuurlijk ook ook nog de “GMO penis fallacy”, een instant klassieker die u hier besproken vindt. Zoiets kan ik niet verzinnen.

Voor dit stukje knip-en-plakwerk selecteerde ik dus een tiental drogredenen uit de oorspronkelijke lijst van twintig. Die lijst verscheen dus voor het eerst op de website Biolyrics, een blog die onderhouden wordt door iemand die zowaar wéét waarover-ie praat, helaas nog steeds een zeldzaamheid in dit debat. Met andere woorden, Mr. Biolyrics houdt de vinger aan de pols (of aarsvin, zo u wil) van Frankenfish and dito chips, en krijgt daarvoor waarschijnlijk gigantisch hoge bedragen voor van Monsanto, Big Ag, de Illuminati, de Lizard Rulers, of uw Geheime Heersers dezer Planeet naar keuze.

Oh kijk, daar is die donkerrode waas weer voor de ogen.

*  *  *

Het argument Monsanto (reductio ad Monsantonem)

Een bedrijf dat een naam heeft als een vilein personage uit een tweederangsroman van Alexandre Dumas père kan weinig goeds in petto hebben. En als dan nog gefluisterd wordt dat de bedrijfspolitiek er in bestaat om de directe klanten in India tot zelfmoord aan te zetten, de indirecte klanten, de consumenten wereldwijd, ons dus, te vergiftigen door middel van ggo’s, dan moeten we toch eens overwegen om daar een vraagteken bij te zetten.

We bedoelen dan een vraagteken zowel bij de economische inzichten van mensen die dit beweren als bij de motieven. En neen, we verdedigen Monsanto hier niet, daarvoor heeft het bedrijf genoeg advocaten in vaste dienst.

Het volgt er niet uit (non sequitur)

Nu we toch over Monsanto bezig zijn. Dat het bedrijf het beruchte Agent Orange produceerde, is een feit. Dat Monsanto een van de belangrijkste commerciële spelers is wat ggo’s betreft, staat ook als een paal boven water. Maar de insinuatie of zelfs de stelling dat ggo’s op zich yukkie zijn omdat Monsanto Agent Orange fabriceerde, is een non sequitur, een drogreden van bedroevend laag niveau.

Met andere woorden, bij een non sequitur is er geen link tussen de voorgestelde conclusie en de eerder gepresenteerde premisse.

Inspelen op angstgevoelens (argumentum in terrorem)

Superweeds en superbugs. Massale bijensterfte, de monarchvlinder die er onderdoor gaat, het einde van de biodiversiteit. Onherstelbare schade. Door de ggo’s gaat onze planeet eraan!

Kankers en allergieën, alsmaar meer en nieuwere. Schade aan de nieren, de bijnieren, de lever, de milt, het hart, het zenuwstelsel en de hersenen. Kaalheid. Impotentie, infertiliteit en ongewenste zwangerschappen. Misvallen, misvormingen, foetale en placentale aandoeningen. Obesitas en diabetes. Mitogeen, mutageen, cytotoxisch, necrotisch, immuunsuppresief. En dit allemaal bij uw kinderen! Tegelijkertijd!!

Fear mag dan al a man’s best friend zijn, het inspelen op angstgevoelens is een drogreden. Zelfs als u enig idee hebt hoe onze planeet er aan toe is, dan nog is het creëren en onderhouden van angstgevoelens door middel van claims die niet ondersteund worden door de vakliteratuur, een waardeloze manier van discussiëren.

Het samenzweringsargument

Als u, ondanks het cherry picken, toch nog geïrriteerd raakt door studies die de eigen opinie niet bevestigen, dan is het tijd om de kaart van de samenzwering te trekken. Samenzweringen kunnen zo breed en zo hoog gaan dat waarschijnlijk niet alleen de grote bedrijven, de regeringen, de universiteiten, de media en uw buren erbij betrokken zijn, maar ook de kat van uw buren én haar vlooien.

Vindt u een studie waarin iets staat dat u niet zint, dan voert u aan dat de desbetreffende wetenschappers betaald werden door Big Pharma of Big Ag of Big Oil of Big Brother. En bij gebrek aan inspiratie kan u steeds gewoon een beroep doen op die goeie ouwe Illuminati.

Het argument chemisch versus natuurlijk

“Gewassen die op een natuurlijke manier zijn verbouwd, zijn gezond voor mens en milieu. Daarom voert Greenpeace campagne voor duurzame landbouw” (aldus Greenpeace).

Hebt u de non sequitur gespot? Fijn, kunnen we verder met het de drogreden “maar het is natuurlijk!”. Soms lijkt de wereld eenvoudig in elkaar te zitten: natuurlijk is goed, chemisch, is slecht. Dit argument wordt meestal aangedikt door een specifiek woordgebruik, zoals in “ggo-aardappelen zijn synthetische aardappelen” (en dus slecht).

Iets te eenvoudig, zo blijkt na het innemen van de giftige plant belladonna enerzijds en atropine, een geneesmiddel chemisch gesynthetiseerd uit diezelfde plant, anderzijds. Disclaimer: probeer dit niet thuis.

Argument van de perfecte oplossing

Hoe men het voorzorgsprincipe ook definieert (bijv. Wingspread 1998, Rio 1992, EU 2000) of niet definieert, het kan steeds geïnterpreteerd worden als een beginsel dat alles verbiedt en alles toestaat. De reden om alles te verbieden, aldus verenigingen die het zich kunnen permitteren om voor het compromisloze nulsomspel te gaan, is dan dat wetenschappers niet kunnen aantonen dat techniek x niet de 100% perfecte oplossing is voor probleem y. Ergo, die techniek x kan geen oplossing zijn, zelfs geen deel ervan.

Red herring

Red herring is een term die verwijst naar een afleidingsmanoeuvre, een interjectie bedoeld om de toehoorder enigszins af te leiden of te misleiden. Bijvoorbeeld in Staes’ boekje GGO’s: Droom of nachtmerrie? (p.59-60):

‘Zijn de afstanden die men in Vlaanderen vooropstelt, wel voldoende aangezien zaden en stuifmeel zich over vele kilometers kunnen verspreiden? Iedereen heeft wel eens zand uit de Sahara in zijn tuin en op zijn wagen gevonden,’ zegt Koen laconiek.

Zand uit de Sahara, dus.

Anekdotische argumentatie

Op 15 augustus 2011 meldde de blog van Om Shanti dat de Indonesische Ibu Robin Lim gewag maakte van tal van problemen, abnormaliteiten en misvallen in een streek waar ggo’s geteeld worden. Ibu Robin Lim is een gerespecteerde vroedvrouw met een schier smetteloze reputatie wat haar beroep betreft. Haar rapportages van zwangerschapsproblemen verdienen zeker en vast nader wetenschappelijk onderzoek. Maar de melding van tragische gevallen op zich, is geen wetenschappelijk verantwoord bewijs dat deze problemen veroorzaakt worden door ggo’s.

Na dit, dus vanwege dit (post hoc ergo propter hoc)

Een mond vol Latijn om te zeggen dat fenomeen x en fenomeen y zich misschien wel afspelen in opeenvolgende tijdskaders, maar dat er daarom nog geen causaal verband is tussen de twee.

Sinds het verdwijnen van piraten warmt deze planeet op” is niet hetzelfde als “door het verdwijnen van piraten warmt deze planeet op”.

U ziet zelf wel de analogie met “sinds de introductie van ggo’s zijn er meer allergieën” enerzijds en “door de introductie van ggo’s zijn er meer allergieën” anderzijds.

Reductio ad Hitlerum

Groene Sturmabteilung vernietigt proefveld! Een gedegen kennis van het Duits is niet nodig om in deze frase een link te zien tussen bijvoorbeeld de vernietigende uithaal van de Australische afdeling van Greenpeace en het nazisme. Soms wordt het argument ook “een Godwin” genoemd, naar Mike Godwin die de wet formuleerde dat

as an on-line discussion grows longer, the probability of a comparison involving Nazis or Hitler approaches 1. 

Meestal is het een uiting van een zwaktebod. De eerlijkheid gebiedt om te vermelden dat een jaar na datum fervente anti-ggo’ers Vermeersch’ logische kemel, zijn “Godwinneke” tijdens de Gentse Feesten-debatten, nog steeds graag in herinnering brengen.

Een andere Godwin is het het linken van BASF’s recente activiteiten met het historische feit dat het bedrijf tijdens de Tweede Wereldoorlog Zyklon B produceerde, oorspronkelijk een pesticide dat later gebruikt werd in verschillende vernietigingskampen omwille van de dodelijke blauwzuurdampen.

Bewijs door moeders instinct

Elk jaar telt minstens 364 moederdagen te weinig. Leve moeder! Viert moeder, en snel een beetje! Maar laat ons nu ook weer niet overdrijven. De meme dat het instinct van moeder onfeilbaar is in gespecialiseerde aangelegenheden, gaat er een beetje over. Het idee werd niet uitgevonden maar wel gepopulariseerd door anti-vaccinatie-mama Jenny McCarthy, met de hulp van mediamadam Oprah Winfield.

Helaas komen de moeders met extraordinaire instincten vaak niet verder dan een vleugje anekdotiek. U kan zelf eens rondkijken op de van moederinstincten barstende websites als Moms say no to Monsanto en verontruste moeders.nl.

Het idee dat moeder het beter weet dan vader, daar kunnen we inkomen. Maar dat ze beter op de hoogte is van epidemiologische, medische, agrarische, biotechnologische onderwerpen dan epidemiologische, medische, agrarische, biotechnologische specialisten, dat is ons een brug te ver.

Het hellend vlak

Het begon met genetisch manipuleren van planten. Dan volgde het genetisch gepruts met dieren. Wat is het volgende? Of beter, wie is de volgende? Genetisch gemanipuleerde designerkinderen? Wonderkinderen met blauwe oogjes, blanke huid, blond haar? De Olympische selectie van 2028? Slimme, intelligente kinderen?

Wel, dat laatste zou nog eens een idee zijn!

Het hellend vlak veronderstelt dat een bepaalde (technologische) verandering onvermijdelijk zal resulteren in een doemscenario dat 1984Brave New WorldFahrenheit 451 of uw dystopische sci-firoman naar keuze overtreft.

Lees hier verder