4 november 2013: De (on)zin van alternatieve geneeskunde

1372167153Veel mensen zoeken hun heil in alternatieve geneeswijzen zoals homeopathie, chiropraxie en acupunctuur. Sommigen claimen dat bepaalde alternatieve therapieën werken zelfs al ontbreekt wetenschappelijk bewijs. Zijn er risico’s? Hoe sterk speelt het placebo-effect? Moeten niet-conventionele therapieën terugbetaald worden? En houden we de reguliere geneeskunde en alternatieve geneeskunde best strikt gescheiden, of kan een integrale geneeskunde tot een betere gezondheidszorg leiden?

Eos-redacteur Reinout Verbeke zal op 4 november 2013 in gesprek gaan met experts omtrent alternatieve geneeskunde in de Handelsbeurs te Gent.

Wanneer: 4 november 2013, om 19.30u
Waar: Handelsbeurs Gent, concertzaal

Grijze Cellen is een lezingen- en debatreeks in samenwerking met wetenschappelijk tijdschrift Eos, Fonds Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen (FWO), deBuren en Handelsbeurs Concertzaal te Gent.

Gratis, reserveren aanbevolen: www.deburen.eu of 02 212 1930

Meer is minder: over homeopathie (een bloemlezing)

WaterOp vrijdag 12 juli 2013 besliste de ministerraad dat homeopathie erkend wordt in België, waarmee men zogenaamd de patiënt wil beschermen tegen misbruiken door oplichters en charlatans. Enkel artsen, tandartsen en vroedvrouwen zullen homeopathie mogen uitoefenen, zie hierhier en hier. UIteraard konden de reacties niet uitblijven. Gisteren publiceerde we het opiniestuk van Jan Etienne, vandaag gaan we verder met een bloemlezing.

*  *  *

Prof. Em. Wim Betz: Een Koninklijk Besluit over het Voorschrijven van Water (14/07/2013)

“Op het eerste gezicht heeft dit besluit enkele goede kanten, de bescherming van de patiënten tegen de grofste medische oplichters gaat erop vooruit, als we toch mogen veronderstellen dat het gerecht nu wel de wet zal toepassen.

Het verontrustende is dat dit KB een officiële erkenning betekent, binnen de erkende medische beroepen, van een fantasiebehandeling. Dit kan en zal als precedent gebruikt worden door andere verkopers van illusies. Onbekwame of onverantwoordelijke medici kunnen moeilijker beteugeld worden, want ze zijn toch “erkend” om die niet-werkzame behandelingen te verkopen.”

*  *  *

Joël De Ceulaer: Pilsje Drinken (13/07/2013)

“Werkt homeopathie dan niet? Toch wel. Homeopathie kan een, soms zelfs bijzónder krachtige, placebowerking hebben — bij bepaalde patiënten (die erin geloven) en bij bepaalde aandoeningen (die placebogevoelig zijn). Maar zo’n placebowerking heeft de eerste de beste handoplegging in een Pinksterkerk ook. En we mogen er toch van uitgaan dat de overheid nooit zal beslissen om de handoplegging te erkennen als alternatieve geneeswijze. Om te stipuleren dat genezing door handoplegging alleen nog mag worden voltrokken door een dokter in de geneeskunde. Voor homeopathie geldt dat voortaan wel. Met dank aan minister van Volksgezondheid Laurette Onkelinx.”

*  *  *

Louis Ide: Erkenning homeopathie: is Onkelinx politica met een ethische code? (15/07/2013)

Zoals klassiek koos Onkelinx dus niet voor de wetenschap. Bijzonder frustrerend voor de wetenschapper. Wie wetenschappelijk fraudeert wordt dezer dagen terecht aan de schandpaal genageld, maar sommigen (alternatieven) blijkbaar niet… Door haar aanpak zet de minister het Kenniscentrum trouwens volledig in de wind. Je kan niet in het ene dossier de aanbevelingen van het Kenniscentrum volledig naast je neer leggen en ze in een ander dossier, ondanks protest van de betrokkenen, doorduwen. Voor wetenschappers is 1 + 1 = 2. En dan zijn er altijd mensen die beweren dat 1 + 1 = 3 is.

Op dat moment verliezen de wetenschappers sowieso, want de klassieke politieke partijen zoeken dan een “compromis”: op dat moment wordt 1 + 1 = 2,5.”

*  *  *

Marc Van Ranst: “Niemand kan bewijzen dat homeopathie werkt” (Terzake) (12/07/2013)

*  *  *

Johan Van de Kerckhove: Homeopathie: alternatief is niet altijd naïef of onwetenschappelijk

Wetenschappelijk gezien houdt de moderne kwantumwereld effectief niet op na het getal van Avogadro. Naast de materiële buitenkant bestaat er ook een energetische binnenkant. Het is niet omdat dit in een ander paradigma thuishoort, dat ook om een andere benadering vraagt dat dit in onze wereld van 2013 onwetenschappelijk zou zijn. Traditionele wetenschappers beseffen niet dat ze (ook) vastgeroest zitten in een geloofssysteem en daar op een weinig open en alles behalve wetenschappelijke manier op doorredeneren, laat staan dat ze open staan voor empirische feiten die niet kloppen met hun vooringenomen standpunten.”

(Deze laatste bij wijze van komische afsluiter.)

[Ctrl-P] Jan Etienne: Homeopathiebesluit is volksverlakkerij

WaterHomeopathie mag alleen nog worden uitgeoefend door artsen, tandartsen en vroedvrouwen, aldus mevrouw Onkelinx, minister van Volksgezondheid [sic!] in juli 2013.

De reacties lieten niet op zich wachten. Ik houd het hier voorlopig bij een integrale cut ‘n’ paste van het opiniestuk van Jan Etienne, verschenen in Knack op 12 juli 2013.

*  *  *

Jan Etienne: Homeopathie is volksverlakkerij

Aan het voorstel van minister van Volksgezondheid Laurette Onkelinx (PS) om de uitoefening van de homeopathie aan een ernstig diploma te verbinden, valt geen touw vast te knopen. Tenzij ze een heimelijke believer is of de bal misschien gewiekst wil doorspelen naar universiteiten en hogescholen. Dan is zij tenminste van de miserie vanaf.

“Homeopathie beoefenen zal in de toekomst enkel kunnen door artsen, tandartsen en vroedvrouwen, en dat enkel als aanvulling op hun zorgberoep. Ze zullen ook over een “ernstig” diploma homeopathie moeten beschikken, wat neerkomt op minstens 600 uur theorie en 200 uur stage. Dat staat in een koninklijk besluit dat de ministerraad vrijdag heeft goedgekeurd.” Dit meldt het persagentschap Belga.

Nog volgens Belga legde minister van Volksgezondheid Laurette Onkelinx uit dat een aantal beroepsuitoefenaars ernstig is en het welzijn van de patiënt voor ogen heeft. Maar in sommige gevallen worden volgens haar uitwassen vastgesteld, die zelfs de sektarische toer opgaan en het leven van patiënten in gevaar brengen. Daarom moeten homeopaten in de toekomst onder meer een diploma homeopathie van universitair of hoger onderwijs kunnen voorleggen.

Onbegrijpelijk

Het is niet te begrijpen wat Onkelinx met dit koninklijk besluit wil bereiken. Zij lijkt er van uit te gaan dat universiteiten en hogescholen klaar staan om een opleiding homeopathie aan te bieden. Het is maar de vraag of die zo graag zullen toehappen. Homeopathie mist immers elke wetenschappelijke basis. Homeopaten verzetten zich hardnekkig tegen elke wetenschappelijke analyse van de effect van hun therapie. Hun manier van werken druist met andere woorden fundamenteel in tegen de wetenschappelijke onderzoeksmethodes die de basis vormen van het werk aan universiteiten en hogescholen. Er is geen bewijs die naam waardig dat homeopathie werkt en dat bewijs zal er ook nooit komen als het van de beroepsvereniging van homeopaten afhangt, want dan zetten zij zich onherroepelijk in hun blootje.

De basis van de ‘ernstige opleiding’ homeopathie kan bijgevolg alleen berusten op gebakken lucht. Een universiteit of hogeschool die met zulk een ‘ernstige’ opleiding wil van start gaan, kan dan al evengoed uitbreiden met ernstige opleidingen in de astrologie, pendelen, wichelroedelopen, aardstralen meten en andere kwakzalverijen. Het zal hun (internationale) uitstraling ongetwijfeld een geweldige boost geven.

Bestaan er ernstige homeopaten? 

Volgens Onkelinx is een aantal beroepsuitoefenaars ernstig. Maar als een therapie uit gebakken lucht bestaat, hoe kan je die dan ernstig toepassen? Door dat aan je patiënten te zeggen? “Sorry mevrouw, mijnheer, ik ga je pilletjes voorschrijven waarvan nooit bewezen werd dat ze effectief werken, maar misschien wordt jij er wel gelukkiger of gezonder door? Zelfs het tweede deel van de vorige zin zou een ernstige arts al niet mogen vertellen. Want een ernstige arts weet dat alleen al de suggestie dat iets werkt voor sommige patiënten voldoende is om te geloven dat het werkt. Of mag een ernstige arts zijn patiënten voorliegen en hen vertellen dat ‘deze pilletjes hen zeker zullen helpen,’ ook al weet hij maar al te goed dat er geen flard bewijs voor is? En wat als die patiënt dan blijft terugkomen voor zijn pilletjes? Blijven voorschrijven en volharden in de oplichting? Of hoe moeten we dit anders noemen.

Mythisch denken

We moeten het toegeven, de mens beweert graag van zichzelf een rationeel wezen te zijn, maar ons denken is vergeven van mythes en misvattingen waar we ons nul rekenschap van geven. We willen het aantal wielrenners geen eten geven dat momenteel in de Ronde meefietst met een scapuliertje rond de nek, een armbandje, een kruisteken voor het vertrek zonder het over de echte, verborgen gekkigheid te hebben.

Met ons denken over gezondheid is het niet beter. Zoals we net schreven, is de overtuiging dat iets ons zal helpen genezen, vaak al voldoende om ons beter te voelen. Daar schuilt natuurlijk de kracht van de homeopathische middelen in en niet in de kosmische reflexie van een stofje dat misschien ooit geweest is. De homeopathische verdunning is zelfs niet nodig om de pilletjes te doen werken.

1000 bolletjes voor een euro

Dat werpt natuurlijk vragen op over de kostprijs van deze suikerbolletjes. Maar dat geldt evengoed voor veel reguliere geneesmiddelen waarvan ook maar marginaal bewezen is dat ze werken. We kunnen niet ontkennen dat daarmee niet waanzinnig veel geknoeid wordt. Alleen wordt dat knoeiwerk veel beter wetenschappelijk vertaald, wat niet betekent dat het aanvaardbaar is. Je kan je afvragen of we niet gewoon goedkope suikerbolletjes moeten gaan maken en onze artsen voorstellen om daarmee placebobehandelingen te starten bij patiënten die daar vatbaar zijn. Je zou er een flinke prijs op kunnen kleven, om het middel een imago van kwaliteit mee te geven en de persoonlijke bijdrage symbolisch houden zodat de patiënt financieel toch al niet genaaid wordt (maar wel in zijn geloof in de behandeling).

Ethisch kan je dat natuurlijk niet maken en het is dan ook een onrealistisch voorstel, maar uiteindelijk komt de vereiste van kwaliteitsvoorwaarden daar wel op neer: de patiënt wordt in zijn geloof in de behandeling én financieel genaaid.

Bron: Knack

Crislip, MD

Crislip - logo“More Mark Crislip, it’s what the world needs”, schrijft dokter Mark Crislip. En gelijk heeft-ie! Uit het immer groeiende media-imperium van deze specialist in infectieziektes, lichten wij twee onderdelen.

Quackcast is een podcast (93 episodes tot nu toe), een skeptische evaluatie van alternatieve geneeskunde, of SCAM, zoals hij het noemt (“Supplements, Complementary and Alternative Medicine”). Het placebo-effect, acupuncture, iridilogie, de anti-vaccinatiebeweging, etc. etc., ze passeren allemaal de revue.

En met Thomas Jeffersons motto “Ridicule is the only weapon that can be used against unintelligible propositions. Ideas must be distinct before reason can act upon them”, laat Crislip weinig ruimte voor misinterpretatie van zijn uitgangspunt. Phil Plaits oproep om geen “dick” te zijn, gaat duidelijk aan hem voorbij, en gelukkig maar.

Ridicule, bewailing, and scorn are my favorite techniques. I am an arrogant, closed minded, Western trained, tool of the medical industrial complex. And proud of it.

Een voorbeeld voor ons allen. Oké, voor sommigen onder ons.

Nochtans worden zijn sarcastische stijl en beenharde feiten duidelijk geapprecieerd door het grote publiek, getuige zijn 3 overwinningen in de categorie “Best Podcast, Health and Finess” van The People’s Choice Podcast Awards (2009, 2010 en 2011). “Well deserved, if I do say so myself”.

Als zelfverklaard lid van de reality based community schrijft Crislip ook voor de gemeenschappelijke blog Science Based Medicine. Zijn (blog)artikels worden veelal gerecycled als aflevering voor zijn podcast.

Science-Based Medicine is dedicated to evaluating medical treatments and products of interest to the public in a scientific light, and promoting the highest standards and traditions of science in health care. Online information about alternative medicine is overwhelmingly credulous and uncritical, and even mainstream media and some medical schools have bought into the hype and failed to ask the hard questions. We provide a much needed “alternative” perspective — the scientific perspective.

Kunnen vegetariërs oscillococcinum innemen?

homeopathie - waterVindt u het te warm? Brengen de bloeiende struiken u in verwarring? Gelukkig is Boiron er om al onze twijfels weg te nemen omtrent de tijd van het jaar: we zitten midden in het seizoen van de griepachtige toestanden. En dus van Boirons oscillococcinum, waarschijnlijk het economisch meest succesvolle homeopatische middel ooit.

Stop, rewind, replay.

Track 1: Boiron – Les laboratoires Boiron is een multinationaal multimiljoenenbedrijf dat gespecialiseerd is in het en masse produceren van homeopathische middelen en in het vervolgen van bloggers die de werking van hun producten in twijfel trekken.

Wat de advocaten van Boiron doen met homeopaten die kritiek uitoefenen op het en masse produceren van homeopathische producten is minder bekend. Bij mijn weten heeft bijvoorbeeld George Vithoulkas (toch een naam als een klok in homeopatenland, een naam als een kwak elders), nog geen gerechtelijke problemen gehad:

De keuze van een juist homeopathisch middel is niet eenvoudig. Men schrijft geen middel voor op grond van een bepaald beeld: geneesmiddel A bij een kou […]. Elk recept moet daarentegen zeer geïndividualiseerd worden aan de hand van de specifieke symptomen die zich voordoen bij elke patiënt, ongeacht de formele diagnose.
G. Vithoulkas: Alles over homeopathie (1979), p. 60.

Haakser op het principe van de massaal geproduceerde, gestandaardiseerde en vrij verkrijgbare homeopathische middelen kan ik het niet bedenken. Behalve dan dat ik met de haakse gedachte kan spelen dat er voorlopig geen enkele wetenschappelijke studie de werking van een homeopathisch middel heeft aangetoond, hoe ook geproduceerd.

Kunnen vegetariers - oscilloTrack 2: Oscillococcinum – Indien u problemen hebt met het uitspreken van oscillococcinum, dan is er voor u het middel causticum, aldus de website ABC Homeopathy. Deze website heeft voor elk symptoom wel een middeltje en kan, net zoals tal van andere e-slijters van altmed, derhalve niet verdacht worden iets te doen aan het slikgedrag van al dan niet ingebeelde zieken. Maar u kan ook gewoon oscillo zeggen. Dit even terzijde.

Volgens de bijsluiter (pdf) is het actieve bestanddeel van oscillococcinum “anas barbariae, hepatis et cordis extractum 200 K”. De bijsluiter vertaalt dit niet, ook niet als “wilde eend, extract van lever en hart”. Trouwens, het is ook niet echt duidelijk welke eendensoort precies Boiron in z’n pillen draait.

De 200 K verwijst volgens Boirons boek Everyday homeopathy for pharmacists (1996) naar de Korsakoviaanse verdunning (Borions boek, ja. Boirons bijsluiter: nee!):

5mL of mother tincture are placed in a flask, which is shaken vigorously and then emptied by aspiration. This procedure leaves 1% of the initial volume in the flask. Purified water is added to dilute the traces of the mother tincture adhering to the sides of the flask, the flask is shaken again, and then the first Korsakovian dilution (1K) is thus obtained. A repetition of the operation gives the second Korsakovian dilution, and so on. (p. 18)

200 keer and so on, dus. De kans is wel heel klein dat er nog één molecule werkend bestanddeel in het middel zit. Meer informatie over de verdunning vindt u hier.

Ik kan me anderzijds best inbeelden dat heel wat mensen opgelucht zijn nu ze weten dat hun globuli waarschijnlijk géén restjes eendenhart of -lever bevat! Maar eerlijk gezegd is ook dat een deels naïeve gedachte: aards water is zelden puur puur puur H2O en bevat dus bijna steeds te verwaarlozen minieme en minuscule restanten van tal van stoffen. Denk daar maar eens aan wanneer u uw buurman hoort zingen, douchen of doortrekken.

Resten ons natuurlijk de aanwezige bestanddelen: sucrose en lactose. Sucrose is een anglicisme voor sacharose (C12H22O11), een disacharide dat bestaat uit een glucose-eenheid en een fructose-eenheid (vruchtensuiker). Tafelsuiker in het Nederlands. Lactose, melksuiker, is een disacharide van galactose en glucose (C12H22O11) en zit in, u raadt het, melk.

Samengevat: Boiron stelt dus dat het innemen van een stuk eend (dat waarschijnlijk niet meer aanwezig is), sucrose en lactose (“de hulpstoffen”, de suikerpil dus) u kan beschermen tegen de winter en dat deze combinatie griep snel de das omdoet. Aldus de bijsluiter. Ik verzin het niet, maar ik vraag me wel een beetje af wat “zich beschermen tegen de winter” nu precies inhoudt.

Nog één detail: volgens de Nederlandse bijsluiter is “[d]e werkzaamheid van dit homeopathische middel door het college ter beoordeling van geneesmiddelen niet met wetenschappelijke criteria beoordeeld”. De Belgische bijsluiter hoeft hier blijkbaar niets over te vertellen.

Track 3: Economisch – Homeopathie is even “natuurlijk” en “chemisch” (maar dit zijn in zekere zin bijna synoniemen) als water, alcohol, sacharose, lactose of eender welke andere stof in dit universum.

Verder is homeopathie geen kruidengeneeskunde. In een kruidenmiddel zit een actief bestanddeel, in een homeopathisch middel per definitie meestal niet meer. Nochtans voeren tal van mensen aan dat pakweg Sint-Janskruid zowel per stengel als per molecule (of niet) kan geslikt worden met hetzelfde resultaat: genezen. Heel logisch is dat niet, ook al omdat een stengel groot en een molecule heel klein is. Maar écht heel klein.

Economisch zit er dan weer wel een zekere logica in: als men bij het produceren de hoeveelheid grondstoffen, in dit geval het vermoede werkende bestanddeel, kan beperken tot nul molecules en als voor het eindproduct, een geneesmiddel volgens het bedrijf, geen enkele dure tests moeten uitgevoerd worden, dan kan u de winst ook wel uittellen.

Ik heb geen idee waar liefelijk, alternatief, natuurlijk, elfachtig, magisch genezen eindigt en Big Pharma begint, maar misschien kan een lezer die economisch wél onderlegd is dit eens even uitpluizen in de sectie Shareholders and investors op de website van Boiron. De beurskoers op de NYSE Euronext kan u hier volgen .

Track 4: Vragen – Op drie uiterst prangende vragen vond ik geen antwoord:

  1. Hoeveel eenden heeft Boiron nodig om de productie van oscillococcinum op peil te houden?
  2. Waar haalt Boiron de eendenhartjes en eendenlevers?
  3. Kunnen vegetariërs en veganisten oscillococcinum innemen?

Op één vraag, namelijk hoe homeopathie werkt, vond ik wel een antwoord. Eentje dat zeker voor herziening vatbaar is, maar enkel op basis van rationele en wetenschappelijke argumenten.

Bonustrack – Ik besef ook wel dat elke winter talloze soortgelijke blogartikels worden gepubliceerd. Seizoen na seizoen, jaar na jaar. En de meeste daarvan beter geschreven en beter gedocumenteerd. Ik besef ook wel dat bloggen over homeopathie ongeveer hetzelfde is als eendjes vangen op de kermis: kinderlijk gemakkelijk. Daarom geven wij zelf dit blogartikel een quotering van 30C.