De Grote Brand van Londen – Prelude

Dit is het tweede deel in een reeks artikelen over 17de-eeuwse complotteurs en complotdenkers. Een overzicht van de andere onderwerpen vindt u hier.

* * *

fire of londen

Some of our mayds sitting up late last night to get things ready against our feast to-day, Jane called us up about three in the morning, to tell us of a great fire they saw in the City. So I rose and slipped on my nightgowne, and went to her window, and thought it to be on the backside of Marke-lane at the farthest; but, being unused to such fires as followed, I thought it far enough off; and so went to bed again and to sleep.

Op 2 september 1666, de Dag des Heren, maakte Londenaar Samuel Pepys zich in zijn dagboek nog niet al te veel zorgen over wat op dat moment de zoveelste Londense stadsbrand leek te zijn. Later op de dag zou sir Thomas Bludworth, de burgemeester van Londen, nog gesnauwd hebben dat een vrouw het vuur zou kunnen uitpissen. Van een brandje meer of minder keek men toen niet op.

Uitslaande branden waren nochtans zowel de ergst denkbare nachtmerries voor de inwoners van elke Europese stad als schering en inslag. In Londen bestonden er wel bouwverordeningen die gekoppeld waren aan straffe boetes, maar deze werden straal genegeerd door wethouders en bewoners. Met een gemiddelde levensverwachting van 20 jaar (arm) tot 35 (rijk) is het onwaarschijnlijk dat de branden van 1630 en 1633 nog al te vers in iemands geheugen lagen. Die van 1633 en 1649 herinnerde men zich wel, die van 1663 uiteraard ook. Elk van deze calamiteiten had de geschiedenis kunnen ingaan als de Grote (of toch Redelijk Grote) Brand van Londen, mochten de autoriteiten op dezelfde kordate manier ingegrepen hebben als na die van 1666.

Pepys zou trouwens nog een belangrijke rol spelen in de dagen die daarop volgden, althans volgens zijn zeer lezenswaardige dagboeken. De burgemeester, daarentegen, gaf er na enkele zeer dubieuze beslissingen de brui aan en liet zich de rest van de week niet meer zien op het terrein.

great-fire-of-london-tuesdayVijf dagen lang woedde de Grote Brand in Londen, de kleinere nabranden niet meegerekend. 5/6 van de stad werd in as gelegd, een gebied van pakweg 2,4 km². Officieel noteerde men 6 dodelijke slachtoffers, maar rekening met slachtoffers uit de laagste klasse of de middelklasse hield men niet. Dat ene zinnetje uit The London Gazette van 3 tot 10 september 1666 klinkt er des te onheilspellender door:

It must be observed, that this fire happened in a part of the Town, where tho the Commodities were not very rich, yet there were so bulky that they could not well be removed […]

De schade wordt geschat op £10.000.000, zo’n 1,1 miljard moderne Britse ponden, aldus de uitstekende website The Great Fire of London. Meer overweldigende cijfers: 13.200 huizen werden vernietigd, 100.000 inwoners moesten de stad verlaten. Uiteindelijk zouden 80.000 mensen hun woonst verliezen.

King-charles-ii-king-charles-ii-25010100-333-400Vóór de Grote Brand circuleerden er tal van voorspellingen omtrent rampen die Londen zouden overkomen. Een Goddelijke Straf zou de stad treffen, onder andere omwille van het al te liederlijke leven van koning Karel II en zijn hofhouding, het schandelijke gedrag van tal van laffe geestelijken tijdens de Grote Plaag en eigenlijk omwille van het zondige gedrag van welke Londenaar dan ook. Astrologen lieten zich eveneens niet onbetuigd: William Lilly, Engelands meest succesrijke astroloog, mocht zich na de brand komen verantwoorden voor een vermeende voorspelling omtrent 3 september eerder dat jaar. Waarschijnlijk wist hij zelf niet goed wat hij precies voorspeld had, maar zijn geval bespreek ik in een volgend artikel.

Tijdens en direct na de Brand waren er al minder Londenaars geneigd te geloven in de Goddelijke Voorzienigheid, laat staan in een ongeluk. Tal van getroffen inwoners gingen snel op zoek naar mogelijke daders, complotteurs en brandstichters. Sommigen werden ter plaatste afgestraft en zelfs gelyncht, anderen door rechters verhoord. Verdachten waren er trouwens genoeg: de tijden waren bar en gevaarlijk.

In continentaal Europa woedden onder meer de Tachtigjarige, de Dertigjarige Oorlog en de Frans-Spaanse Oorlogen (u bent één klik verwijderd van een uitgebreider lijstje). Als religie, en meer bepaald de explosief groeiende tegenstelling katholiek versus protestant, al geen aanleiding was, dan was het er wel de brandstof voor. En andersom. Ook op de Britse Eilanden liepen religieuze en andere spanningen hoog op in deze periode. Sinds het begin van de Engelse Reformatie in de jaren 1530 vormden de Engelse katholieken een zwaar verdrukte minderheid. In één generatie verloor het katholieke establishment zijn gezag en aanzien: de vroegere machthebbers werden sociale paria’s en dat ging niet zonder strubbelingen. De ene samenzwering volgde op de andere en het is niet ondenkbaar dat verregaande achterdocht een overlevingsmechanisme werd, of reeds lange, lange tijd was.

Engelse Rooms-Katholieken hadden het in 1583 gemunt op koningin Elizabeth I in het zogenaamde Throckmorton Plot. In 1603 werden de vermeende samenzweerders van het Main Plot tegen James I terechtgesteld, samen met die van het Bye Plot. Beide samenzweringen zouden financieel gesteund zijn door het katholieke Spanje. Op 5 november 1605 werd een aanslag op de koning en de aristocratie verijdeld, bekend als het Buskruitverraad, het onderwerp van een vorige artikelenreeks. De katholieke samenzweerders, waaronder Guy Fawkes, werden terechtgesteld en op vakkundige wijze uit elkaar gedraaid en gehakt.

exec charlesTussen 1639 en 1651 gingen de Britse Eilanden door een periode van interne strijd die samengevat wordt als de Britse Burgeroorlogen of als Oliver Cromwell, een van de klassieke liedjes van Monty Python. Overwegend Anglicaanse Royalisten vochten en verloren van de puriteinse Roundheads onder leiding van Cromwell. Later nam de koning het op tegen de aanhangers van het Rompparlement, maar “the King lost again, silly thing – stupid git” (aldus MP). Zoals steeds waren de meeste oorlogsslachtoffers niet soldaten die sneefden op de velden enzovoort, maar burgers en boeren in de steden en dorpen die omkwamen door ziekten en hongersnoden.

Uiteindelijk werd in 1660 de monarchie hersteld en kon Karel II zijn eerder onthoofde vader Karel I opvolgen. De nieuwe koning trad hardhandig op onder andere tegen de Vijfde Monarchisten, een Puriteinse sekte waarvan enkele leiders medeverantwoordelijk waren voor de onthoofding van Karel I. Een vijftigtal leden werden eerst opgehangen, vervolgens van geslachtsdelen en darmen ontdaan om uiteindelijk gevierendeeld te worden. Beulen namen hun werk heel serieus. Enkele maanden voor de Grote Brand werd een groep ex-soldaten eveneens gearresteerd op verdenking van samenzwering met de Nederlanders tegen de Engelse Kroon. In 1664 tenslotte, ruim een jaar voor de Brand, werd Londen slachtoffer van wat we nu kennen als de Grote Pestepidemie, the Great Plague of London. Op een geschatte bevolking van 460.000 stierven er officieel 68.596 mensen, maar waarschijnlijk dubbel zoveel. Opnieuw, mensen uit de lagere klassen telden niet mee. Onnodig te zeggen dat ook deze epidemie aanleiding gaf tot heel wat sociale onrust, vervolgingen van vooral Joden, die bij zowat elke pestepidemie in Europa de zwarte piet toegeschoven kregen.

Wat men in 1666 al vermoedde, wordt nu algemeen aangenomen: een niet gedoofde bakkersoven in Pudding Lane, een schamele wijk in centrum Londen, had de brand veroorzaakt. Nochtans werd één persoon gearresteerd, ondervraagd én geëxecuteerd. Na bekentenissen. Eén, een akelig klein getal in alle numerieke ellende van de Grote Brand van Londen. Nog akeliger: zelfs de rechters beseften dat hij zowel onschuldig was als de perfecte zondebok. Absurditeit, evenals ellende, laat zich moeilijk kwantificeren.

Deel 2: De Grote Brand van Londen – Robertje moet hangen

Het Buskruitcomplot – November 1605

Dit is het tweede deel over het Buskruitverraad. Voor het eerste deel, “Achtergrond”, klikt u hier.

* * *

The_Gunpowder_Plot_Conspirators,_1605_from_NPG

Mijn Heer, omwille van de genegenheid die ik voel voor uw vrienden, ben ik ook bezorgd over uw lijfsbehoud. Ik zou u daarom willen aanraden, aangezien u uw leven liefhebt, om een excuus te bedenken voor uw afwezigheid in het parlement; want God en mens samen willen de boosaardigheid van deze tijden bestraffen.

Op 26 oktober 1605, iets voor de geplande officiële opening van het parlementaire jaar, kreeg Lord Monteagle een anonieme brief waarin hij vaagweg gewaarschuwd werd. Ik heb het eerste deel van de brief, zoals geciteerd in Antonia Frasers boek The Gunpowder Plot. Terror & faith in 1605, hierboven zelf vertaald. De Lord, één van de weinige katholieke parlementsleden in die periode, speelde de brief door aan Robert Cecil, 1st Earl of Salisbury, zowat het hoofd van de koninklijke geheime dienst. De autoriteiten schoten andermaal in actie, op zoek naar het zoveelste complot in korte tijd. Waarschijnlijk was de brief geschreven door een katholieke medecomplotteur of door iemand uit het entourage daarrond.

Wat in 1604 begonnen was als een samenzwering met slechts enkele deelnemers, groeide door geldgebrek uit tot een weidser complot. Hoe meer participanten, hoe groter de kans op een lek of verraad. Eerder dan een kwestie van wiskunde, lijkt dat een kwestie van gezond verstand. Hoe dan ook, de schrijver was op de hoogte en maakte zich zorgen over het lot van de katholieke parlementariër. En andere lezing kan zijn dat beiden opportunisten waren en zonder schroom of scrupules een complot verraden hebben dat sowieso schadelijk zou zijn voor henzelf en de katholieke bevolking.

CatesbyHet was Robert Catesby die in 1604 de eerste vergaderingen organiseerde. Net zoals vele devote katholieken weigerde hij de vorst als hoofd van de kerk te herkennen en ging hij niet naar de protestantse diensten. In 1601 nam hij deel aan de Opstand van Essex, een complot tegen koningin Elizabeth I. De rebellie mislukte, Catesby werd opgepakt en weer vrijgelaten. In 1603, bij de troonsbestijging van James I, leek het even of de repressie tegen de katholieken verminderd zou worden, maar de verwachtingen van Catesby werden niet ingelost.

fawkesGuy Fawkes was eerder een man van daden dan van woorden. Als huurling vocht hij vanaf de jaren 1590 mee met katholieke legers op het continent. Zo nam hij tijdens de Tachtigjarige Oorlog deel aan tal van Spaanse campagnes tegen de Nederlandse protestantse rebellen. En dat deed hij blijkbaar met verve: hij werd voorgedragen om bevorderd te worden tot kapitein. Zijn bevelhebber in Vlaanderen was Sir William Stanley, eveneens een Engelsman in Spaanse dienst. Deze vijftiger, ooit geridderd in Engeland omwille van zijn militaire prestaties, begon zijn continentale oorlogscarrière in Engels-protestantse dienst, maar veranderde later even makkelijk van zijde als van godsdienst. Hoewel zijn geval aantoont dat het niet steeds even gemakkelijk is om aan te geven in welke mate iemand deze of gene religie aanhing, kegelde zijn bekering tot het katholicisme hem naar de bovenste helft van het Engelse lijstje met te haten namen.

80 jaar

Terug naar Fawkes, die de slagvelden en zijn bevordering opgaf voor een groter doel. Hij reisde af naar het Spaanse hof om te pleiten voor een invasie van Engeland door de Iberische legers, tegelijkertijd uit te voeren met een algemene opstand van 3000 Engelse katholieken. Maar inzicht in internationale diplomatie had hij niet. Hoewel hij welwillend werd ontvangen door de raadgevers van de Filip III, deelde de Spaanse koning de mening van de paus: een internationale, gewapende inmenging op Engelse bodem zou het katholicisme in Engeland helemaal wegvagen. Fawkes probeerde de Spaanse edelman Don Juan de Tassis nog te overhalen, maar net deze hoveling werd door Filip III van Spanje werd naar Engeland gezonden om James I te feliciteren met zijn troonsbestijging. Deze missie maakte een einde aan de dromen van een Spaanse invasie. Fawkes besloot om terug te keren naar Engeland.

Op 5 november 1605 werd John Johnson aangetroffen in de kelders van het Palace of Westminster, samen met hopen gedroogde takken en ettelijke tonnen gevuld met buskruit. Genoeg, zo bleek bij nader onderzoek, om de parlementsgebouwen te nivelleren en de aanwezigen van de plechtige opening van het parlementaire jaar, waaronder de koning, het voltallige parlement, andere notabelen en de hogere clerus, de Engelse 1% dus, te begraven onder het puin. 48 uur kon Fawkes zich verbergen achter zijn eerder doorzichtige schuilnaam. Ondertussen dreef het nieuws van zijn arrestatie Johnson/Fawkes de andere complotteurs op de vlucht.

signature“De zachtere tortuur moet eerst op hem toegepast worden en vervolgens gradueel de hardere, dat God je werk moge bespoedigen”, schreef koning James I aan Sir John Popham, de hoofdondervrager, gekend voor zijn wreedheid en haat tegenover katholieken. In welke mate Popham rekening heeft gehouden met het bevel van de koning is onbekend, dat Fawkes een harde en geharde man was, daar zijn genoeg getuigenissen van overgeleverd. Hoe dan ook, op 7 november gaf Fawkes zijn echte naam en tekende hij een bekentenis, waarbij zijn handtekening onderaan een indicatie lijkt te zijn van de mate waarin hij gekraakt en gebroken is geworden in de martelkamer.

Ondertussen werden de andere complotteurs opgejaagd. Hun namen waren bekend geraakt na de ondervraging van de dienstboden. Op 8 november bestormde de Sheriff van Worcestershire hun laatste schuilplaats, ver in de Midlands. Catesby sneuvelde in het gevecht, vier andere samenzweerders werden gearresteerd en naar Londen gebracht.

execution

De overlevende complotteurs werden schuldig bevonden en op 30 januari geëxecuteerd, maar niet voordat de reeds gedode leden terug werden opgegraven, onthoofd en uitgestald voor het House of Lords. De anderen waren veroordeeld tot de straf speciaal gereserveerd voor hoogverraad: ze werden opgehangen aan een galg, net voor hun dood ontdaan van penis, testikels en van de darmen, en tot slot gevierendeeld; de Engelse vakterm hiervoor is hanged, drawn, quartered. Fawkes slaagde erin om van de ladder te springen zodat het touw zijn nek brak.

Wat als? Onmogelijk te beantwoorden, maar toch leken zowel de opzet als het doel van het complot geheel gespeend van enige zin voor realiteit en realpolitik. Waarschijnlijk zou het buskruit niet ontploft zijn omdat het van slechte kwaliteit was én grotendeels doorweekt. Erger nog, ze konden de koning en het hele establishment in november niet doden omdat de opening van het parlementaire jaar uitgesteld was omwille van een dreigende pestepidemie. Het complot kende te veel samenzweerders, en hoe meer deelnemers hoe groter de kans op lekken, bewuste of onbewuste.

Verder konden ze niet rekenen op buitenlandse militaire steun of op een binnenlandse katholieke rebellie. Integendeel, zelfs Henry Garnet, hoofd van de Engelse Jezuïeten, zou de samenzweerders verboden hebben om verder te gaan nadat hij toevallig (!) de plannen vernomen had. Niet iedereen geloofde die toevalligheid en Garnet werd in 1605 dan ook gearresteerd, berecht en geëxecuteerd. De aanklager van dienst was opnieuw papen- en jezuïetenvreter Sir Edward Coke. Over Garnet meer in het derde deel, eerst terug naar de opgejaagde samenzweerders. Tijdens hun vlucht naar de Midlands probeerden de complotteurs de katholieken op hun weg wijs te maken dat het opzet geslaagd was. De reacties waren lauw. Komt daarbij dat ze onmogelijk alle eventuele troonpretendenten konden uitschakelen en dat er nog genoeg van het staatsapparaat en dus repressieve kracht zou overgebleven zijn om de Engelse katholieke bevolking helemaal van de kaart te vegen.

En zelfs als ze erin geslaagd zouden zijn om het gebouw op te blazen, dan nog zou het van weinig politiek inzicht getuigen om te denken dat men een 17de-eeuws land had kunnen besturen dat net zo’n schok heeft moeten doorstaan: koning weg, adel weg, elite weg, en een onbecijferbare hoeveelheid politieke en diplomatieke ervaring weg. En dat terwijl er genoeg haviken en gieren op het Europese continent zaten te wachten om elke zwakheid van de vijand genadeloos uit te buiten.

* * *

En toch eindigt het verhaal hier niet. Ik ben niet alleen geïnteresseerd in theorieën over complotten, maar ook in theorieën die stellen dat er geen complot is geweest. De neerslag van de ondervraging en van het proces van de samenzweerders door procureur-generaal Sir Edward Coke is bewaard gebleven. Sir Coke noemde in 1606 het complot “het Verraad der Jezuïeten”, een stellig die zelfs in 1879 nog kritiekloos wordt herhaald, onder andere in de bundel A Selection of Cases from the State Trials, Volume I van Willis-Bund: de duivelse, paapse Jezuïeten waren de echte aanstokers van het complot (p. 310). Tal van andere boeken uit die periode beweren min of meer hetzelfde. Reden genoeg voor John Gerard, S.J., een naam- en ambtgenoot van de Jezuïet uit het eerste deel, om onder andere de geschriften van Sir Coke uit te pluizen én op basis daarvan te beweren dat het Buskruitverraad niet als dusdanig heeft plaatsgevonden.

Deel 3: Het Buskruitcomplot – Het Verraad der Jezuïeten?

17de-eeuwse complotteurs en complotdenkers – Inleiding

Checking the cellarsNet voor de opening van het Britse parlementaire jaar inspecteren de Yeomen of the Guard de kelders van het Palace of Westminster, de gebouwen waar het parlement zetelt (foto links © UK Parliament, Jessica Taylor). Niet zozeer om te kijken hoe hoog het water staat, maar eerder om te controleren of de krochten niet tjokvol explosieven steken.

De traditie, ondertussen al zo’n 400 jaar oud, voert ons terug naar het Engeland en het Europa van de turbulente 17de eeuw. Zoals bijna elke periode wordt ook deze gekenmerkt door gewapende conflicten als gevolg van economische, geopolitieke en religieuze tegenstellingen. De symbolische zoekactie in het het Palace of Westminster verwijst naar het Buskruitverraad van 1605 (Gunpowder Plot), een poging van een stel katholieke samenzweerders om de Engelse koning en het establishment om te brengen. Het was één van de vele katholieke samenzweringen in die troebele periode: zo waren er nog het Throckmorton Complotlot (1583), het Babington Complot (1585-1587), het Main en Bye Complot (1601-1603).

De 17de eeuw heeft nog meer wanhopige conjuraties gezien, steeds gevolgd door harde repressie. Niet alleen de eedgenoten van vroegtijdig ontdekte complotten werden genadeloos vervolgd en afgemaakt, ook die van ingebeelde samenzweringen. Bij heel wat tegenslagen en rampen, epidemies en stadsbranden werden er vermeende daders opgepakt en berecht of gelyncht.

Guy-FawkesDrie delen en een intermezzo heb ik gepland. Drie stukken over complotten én complottheorieën met dramatische gevolgen, en één komische klucht tussenin.

* * *

Het eerste luik, “Het Buskruitverraad”, gaat over het reeds vermelde complot uit het begin van de eeuw. Misschien zegt de naam van leider Robert Catesby u niet direct iets, het iconisch geworden gezicht van Guy Fawkes, nog steeds populair onder Occupy-, Anonymous- en andere activisten, herkent u zeker wel.

* * *

Great_Fire_LondonHet tweede luik gaat over de Grote Brand van Londen van 1666. Vijf zesde van de oude binnenstad werd toen in de as gelegd. Vrij snel leek men zeker te zijn dat het een ongeluk was, beter bekend als Gods Hand die niet kan wachten om zondige mensen te straffen, alsof daar in de eeuwigheid van de hel geen plaats en tijd genoeg voor is. Maar in dit ondermaanse kon men niet zeker genoeg zijn en dus ging men toch alvast zelf naarstig op zoek naar veelal buitenlandse, andersgelovige zondebokken.

* * *

Het intermezzo, bij wijze van sotternie, krijgt de titel “William Lilly en de sterrenfluisteraars” mee en gaat over de voorspellingen die circuleerden voor de Grote Brand, en over de recuperatie daarvan door moderne astrologen.

* * *

TitusOates-pilloried_300dpiIn het laatste luik behandel ik het Paapse Complot (1678-1681). Met deze reeks verdachtmakingen en samenzweringstheorieën omtrent een katholiek complot om de toenmalige koning te vermoorden was Titus Oates medeverantwoordelijk voor het hoogtepunt van de Engelse antikatholieke hysterie en voor tal van wrede executies. Complotdenken was toen zéér schadelijk voor de hersenen, de nek, de ingewanden, het lijf en de leden.

Guy Fawkes, de man achter het masker

Guy Fawkes - maskerIn mijn stoutste dromen veeg ik met een welgemeende linkse hoek dat uitermate irritante en zelfvoldane lachje van zijn gezicht. In de realiteit vroeg ik me braafjes af wie de man achter het masker en het internetmeme is dat zo veel populariteit geniet bij het Occupy-volkje.

Guy Fawkes heet hij. Een Engelsman die de tijd tussen zijn geboorte in 1570 en zijn dood in 1606 aardig wist te vullen met het uitvechten van oorlogen en het beramen van complotten waarbij zijn religieuze overtuigingen centraal stonden. In 1605 maakte hij zich op voor wat zijn ultieme pièce de résistance had moeten worden, het zogenaamde Buskruitverraad. Fawkes werd echter gearresteerd voordat hij het Palace of Westminster herschiep in een opnieuw te verkavelen bouwperceel. Moest hij geen strijdvaardige katholiek zijn geweest, we zouden hem zowaar een fundamentalistische terrorist noemen.

Guy Fawkes - stripEen dramatische executie en 390 jaar later herrijst Guy Fawkes in een stripreeks van de Britten Alan Moore en David Lloyd (DC Comics), althans zijn gestileerde smoelwerk. Een kosmische oogwenk later, in 2006, wordt de even dystopische film V for Vendetta uitgebracht (Warner Brothers), die datzelfde jaar $131.411.035 genereerde, aldus IMDb.

Zowel in de strip als in de film is Fawkes van een fanatieke religioot verworden tot een even fanatieke anarchistische messentrekker (tsjiiing zwoesh) en bommenexpert (boem bam) die strijdt tegen een totalitair regime. Uiteindelijk — spoiler alert! — slaagt de gemaskerde makker er wél in het regeringsgebouw op te blazen (meer boem boem) én geeft hij messiasgewijs zijn leven om het volk te bevrijden, vooral dan van de eigen onwetendheid en immobiliteit. Het klootjesvolk, dat weten we allemaal sinds de bakfietssocialisten Occupy Wall Street startten, heeft inderdaad af en toe een anarcho-links-paternalistische trap in het kruis nodig, ah ja.

Het Guy Fawkes-masker werd en wordt gebruikt door de Anonymous, de losvaste organisatie, die geen organisatie is, en waarvan de leden, die geen leden zijn, hun tijd vullen met het hacken van websites en dies meer. En nu dus ook door de Occupy-beweging die pleinen en straten bezet uit onvrede met de grote banken en corporaties. En dit tovert een uitermate irritant en zelfvoldaan lachje op het gezicht van de CEO van Time Warner, eigenaar van Warner Brothers, eigenaar van DC Comics én eigenaar van het copyright op het Guy Fawkes-masker.