Creationisme en Wetenschap (5): the easiest person to fool

Op zaterdag 7 april ging het eerste congres van het Logos Instituut in Vlaanderen door onder de naam “Bijbel en wetenschap. Scheppingsgeloof onder vuur”. Locatie: de kerk van de Vrije Evangelische Gemeente Antwerpen. In het vijfde en voorlopig laatste deel van mijn verslag bespreek ik de lezing van Johan Vanbrabant.

* * *

Direct na de lezing van Vanbrabant vraag ik me af of de termen fundamentalistisch en fundamenteel oneerlijk synoniem zijn. Een week later denk ik dat mijn vraag fout is. De dag was begonnen met twee gedistingeerde heren professoren, ging verder met moderne, dynamische jongeren wiens evangelische drift bijna zo sterk was als hun Studio 100-achtige, mercantiele neigingen, om te eindigen met Johan Vanbrabant, een man waarvan mijn grootvader zou gezegd hebben dat hij “een ras op z’n eigen” is.

Vlot pratend en volleerd podiumbeest, dat wel, maar niet gespeend van al te platte humor of geheel overbodige knipogen naar die Nederlanders die dit of ’t geen niet volledig zouden begrijpen. Vlaemsch-‘Ollandse taalgrapjes anno 2018? Naah, hoeft echt niet. Mocht ik deze man om iets over drie aan de toog bezig horen, ik zou me minder verbazen dan nu, iets over drie vooraan in een kerk. Ergens in mijn nota’s vind ik terug dat deze woordenpatser spreekt in (hoge)scholen en zelfs universiteiten.

Net zoals de meeste sprekers die dag is ook Vanbrabant hoogopgeleid; zijn professionele bezigheden ogen indrukwekkend. De beroepskennis van deze intelligente mensen noopt tot bescheidenheid. Laat er geen twijfel over bestaan, de meeste sprekers die dag zijn meer dan bovengemiddeld verstandig, de andere mocht het ronselpraatje houden.

Helaas hebben mensen, intelligent of niet, al eens de neiging om zichzelf voor gek te zetten. Hoogopgeleiden kunnen zichzelf vergalopperen, vooral maar niet uitsluitend in vakgebieden waarin ze niet gespecialiseerd zijn. En dat ondanks het feit dat ze zich ook daarin een expert wanen. Vaak lijken dan de worden van Richard Feynman te gelden: “The first principle is that you must not fool yourself — and you are the easiest person to fool”. Terwijl dit geldt voor zo ongeveer iedereen, voegde filosoof Johan Braeckman, en met hem vele anderen, eraan toe dat vooral intelligente mensen er zeer goed in slagen om zichzelf op een al dan niet quasi-rationele manier, en meestal zeer eloquent, te immuniseren tegen kritiek van derden op hun (waan)gedachten.

Net zoals de meeste sprekers die dag is Johan Vanbrabant een expert in wat ik nu maar even voor het gemak de evangelische geïnspireerde ideologische kritiek op wetenschap, evolutietheorie en geologie zal noemen. Net zoals bij de andere sprekers wordt het helemaal niet duidelijk wat hij nu precies weet omtrent de wetenschappelijke gebieden die hij meent te moeten bekritiseren. Laat hij zich niet hinderen door een gebrek aan kennis of kent hij het vakgebied wél en laat hij zich niet hinderen door een gebrek aan eerlijkheid? Een volgende vraag is dan meteen: maakt dat uit voor een ideoloog, maakt dat uit voor een fundamentalist? Ik denk dat iemand met zo’n ideologisch geladen, fundamentalistische boodschap niet meer stilstaat bij een eventueel gebrek aan kennis of eerlijkheid. Zelfreflectie en bescheidenheid zijn volgens mij al lang geleden vervangen door een immunisatieproces dat de spreker ver boven dit soort triviale vragen verheft.

Zijn praatje begon met een overbodige uitleg over wat wetenschap nu is, waarbij hij al goochelend woorden als feiten, kennis en informatie in een nietszeggend schema probeerde te duwen dat verder geen enkele functie vervulde. Interessanter was dat ook hij de canard aanhaalde die Van Heugten eerder de dag had vermeld: wij mensen kijken sowieso met een gekleurde bril naar de realiteit. Met andere woorden, wetenschap kan niet objectief zijn. De Bijbel daarentegen is voor hem het meest coherente verhaal, is voor hem wél wetenschappelijk verantwoord. Lees de twee vorige zinnen gerust nog een keer als het u niet direct opvalt hoe Vanbrabant hier in zijn eigen staart bijt.

Opnieuw zitten we in deel 1 van deze reeks, Laat ons bidden: de Bijbel en niets anders dan de Bijbel. De rest is opvulsel, piepschuim. En eigenlijk wordt dit mooi (maar waarschijnlijk ongewild) geïllustreerd door de aankondiging van het tweede congres dat het Logos Instituut zal organiseren in Antwerpen later dit jaar. We kunnen er nú al voor inschrijven, hoewel er momenteel (14 april 2018) nog geen namen van sprekers of onderwerpen van de lezingen bekend zijn. Maar au fond dat is ook niet zo belangrijk, het zijn toch slechts voetnoten bij het Bijbelse verhaal. Oh ja, één lezing is al wel ingevuld, die van Jan van Meerten, de ronselaar van het Instituut, de handelaar in de tempel. Zijn kassa staat al klaar, nu de rest nog.

Terug naar de lezing. Het zou naïef geweest zijn te denken dat er tijdens een congres voor en door fundamentalistische christenen over wetenschap en creationisme een poging zou ondernomen worden om het hele bedrijf van dé wetenschap, wat daarmee ook bedoeld wordt, op een eerlijke manier af te schilderen.

Toch begin ik met een positieve noot: Vanbrabants kritiek op de tekortkomingen van de wetenschap maakt ongemakkelijk, maar is meer dan terecht. Hij voert aan dat het wetenschapsbedrijf niet zonder fouten, kemels en zelfs hemeltergend bedrog is. Foute woordkeuze: goede wetenschap is voor deze gelovigen in een God van Gebakken Lucht hemeltergend, maar u begrijpt wat ik bedoel. Meestal zijn het dan andere wetenschappers die de fouten, kemels én het bedrog naar boven spitten (zie bij wijze van voorbeeld Retraction Watch), maar dat neemt het bedrog niet weg.

Hij heeft dus zeker een punt met zijn kritiek, maar hij weegt het niet af tegen de voordelen van datzelfde wetenschappelijk bedrijf, en daarin toont hij zich dus zeer onevenwichtig, om niet te zeggen oneerlijk. Nochtans waarschuwt Vanbrabant ook zijn broeders en zusters in het ware geloof: zij moeten integerder omgaan met hun geloof dan de wetenschappers met hun onderzoekjes, en dat is niet altijd het geval, roept hij triomfantelijk.

Vanbrabant gaat nog enkele stappen verder: het geheel van wetenschappelijke onderzoeken, de valse, bij elkaar gelogen artikelen kosten de gemeenschap handen vol geld en het dient alleen maar om de gehechtheid aan een bepaald socio-politiek-wetenschappelijk systeem te bestendigen. En hier schakelt hij knarsend, niet zozeer naar een hogere, wel naar een andere versnelling.

Hij vraagt zich al te luid af waar dat evolutionistisch gedachtegoed goed voor is. Alvast niet voor de bescherming van (zwakke) dieren, want dat druist in tegen het recht van de sterkste. Ook ziekenhuizen en de verzorging van zieken en zwakken gaan volgens Vanbrabant in tegen het evolutionair denken. Ik kan mijn oren niet geloven en vraag me af of de zaal wel groot genoeg is voor de stropop die hij probeert op te trekken. Iemand die de natuur beschermt, gaat hij verder, is niet “evolutionair bezig”. Waarom zouden mensen dieren, planten of ecosystemen willen redden die tóch verloren zullen gaan omwille van de “evolutionaire druk”. Evolutionair staat voor hem gelijk aan stinkende fabrieken, kapotte natuur. De wereld gaat ten onder aan het evolutionaire denken. En na al de uren te hebben geluisterd naar dit soort gejengel, begin ik het dan toch stilaan op mijn sijsjes te krijgen.

Vanbrabant voert aan dat men als niet-christen niet consequent de natuur kan willen redden. Invasieve planten, aldus de spreker, “da’s evolutie, hé”. Ik vraag me ondertussen af of twee handen genoeg zijn voor een facepalm. Mensen die problemen hebben met invasieve planten en dieren, gaan in tegen evolutie. In mijn nota’s staat op dit punt “hoe idioot kan een mens zijn?”, terwijl ik me eigenlijk had moeten afvragen of hij er zich van bewust zou zijn of zijn uitleg één gigantische stropopargument is, of hij er zich van bewust is dat hij nonsens vertelt. Groot was dan ook mijn verbazing, zelfs na een volledige dag onder creationisten, dat één van de reacties door een geestesgenoot op een vorig artikel diezelfde van de pot gerukte manier van denken volgt.

De rest van de lezing gaat aan mij een beetje voorbij. Ik verneem weinig boeiende zaken, ben moe, ben het beu en wil naar vrouw en kind. Ik hoor nog hoe Vanbrabant dna vergelijkt met een computerprogramma. Verandert men een 1 of een 0 aan een computerprogramma (sic), dan werkt het niet meer, dan loopt het vast. Gebeurt er één verandering in het dna, één mutatie, dan stopt ook dat biologische programma. Dna kan alleen maar 100 procent gekopieerd worden of niet, zegt deze vader van vijf kinderen. Alles moet passen, het is een kwestie van niet-reduceerbare complexe systemen. Behalve zijn uitleg, die slaat nergens op. Hij denkt zelfs dat op enkele geanimeerde gifs individuele atomen te zien zijn.

Een deel van mijn suf hoofd denkt dat met deze term de imaginaire creationistische bingokaart vol is, een ander deel probeert in te schatten hoe hard mijn ongelovige partner, wetenschapslerares die de evolutietheorie niet uit de weg gaat, die opgeleid is als milieuwetenschapster en serieuze biotechnologische inclinaties heeft, die elk schooljaar uitleg geeft over dna, die gewonde vogels naar het dierenasiel brengt, die vegetarisch eet omwille van redenen die te maken hebben met milieu- en dierenwelzijn, met de uitleg van deze onnozele hals gaat lachen.

Even later toch protest uit de zaal. Om een reden die ik gemist heb wegens sufgeluld, begint Vanbrabant plots over de bekende Sokal-affaire. Even opfrissen: in 1996 stuurde de natuurkundige Alan Sokal een nepartikel tsjokvol wetenschappelijk jargon naar het academische tijdschrift Social Text, dat het prompt publiceerde. Ik heb deze affaire heel kort beschreven in het artikel Genereer uw eígen nonsens. Volgens Vanbrabant toont de Sokal-affaire nog maar eens aan hoe je wetenschappers alles kan wijsmaken, hoe wetenschappers zonder nadenken, zonder overleg, zonder kennis van zaken, zonder verstand wetenschappelijk aandoende nonsens accepteren en publiceren.

Iedereen die een klein beetje vertrouwd is met deze affaire, weet echter dat Sokal deze tekst schreef om aan te klagen hoe bepaalde, vooral postmodernistisch geïnspireerde praatjesmakers zich wetenschappelijk jargon en stellingen verkeerdelijk toe-eigenden, fout voorstelden en misbruikten om hun eigen ideeën te pushen. Of Vanbrabant weet dit niet en heeft de tekst, het latere boek Intellectueel Bedrog (samen met de Belg Jean Bricmont) of de naweeën van deze kleine bom in Pomoland nooit gelezen en dan is hij oneerlijk. Of hij kent de affaire wél en liegt omwille van de goede, evangelische zaak. Hoe dan ook, de ironie is verschroeiend.

Terwijl ik luister naar de proteststem uit het publiek, die inderdaad probeert uit te leggen dat Vanbrabant hier (andermaal) de grens van het welvoeglijke overtreden heeft door de aard en de intentie van Sokals artikel totaal verkeerd voor te stellen, dat hij dus andermaal liegt en zeer oneerlijk is, begint het me te dagen dat ik het ben die zo tekeer gaat. Waarmee ik mijn zelfopgelegde regel tijdens dit soort samenkomsten, namelijk geen interactie, schend. Ik kom om te observeren, niet om te discussiëren.

Na de lezing pak ik mijn boeltje samen waarin genoeg notities zitten voor een artikel of twee en vertrek. Het is echter dankzij de aanmoedigingen van Jan van Meerten van het Logos Instituut en de reclame die hij maakt voor mijn blog, dat ik naarmate de week vordert, toch beslis om er meerdere delen aan te wijden. Ik moet deze man écht wel bedanken voor het verkeer op mijn website dat hij gegenereerd heeft. Jan, merci, gast ;-). Hij heeft mij ondertussen ook bedacht met een tegenartikeltje en vraagt zich af wanneer ik daarop ga reageren. First things first, Jan, ik heb nog een lezing van een complotdenker in Breda te bespreken, en nee Jan, een moddergevecht met een varken dat zijn modderpoel kent, daarin heb ik geen zin. Er is ook weinig reden om mijn artikel te veranderen of te verantwoorden. Misschien later, Jan.

Als cultureel katholiek maar levenslang atheïst voldeed ik vrij goed aan beschrijving van Maarten Boudry van de moderne seculier die niet zo vertrouwd (meer) is met gelovigen die zeer weinig water in hun goddelijke wijn willen doen. Vóór het congres en enkel op basis van de teksten die ik ter voorbereiding had gelezen, kon ik me moeilijk inbeelden hoe fundamentalistisch fundamentalistische christenen zijn, hoe sterk zij vasthouden aan hun letterlijke lezing van de Bijbel (nu ja, zolang het hen uitkomt tenminste), hoe bereid zij zijn hun ideologie te laten primeren op eerlijkheid. Dat is bij deze bijgesteld.

Tot slot: de aanwezigheid van een ex-inspecteur van het protestants evangelisch onderwijs in Nederland en Vlaanderen en een lesgever uit Limburg, maakt mijn verbazing over deze dag enkel maar groter. Als ik terugdenk aan de hardcore anti-seculiere en dus anti-democratische nonsens die ik tijdens de lezingen heb mogen aanhoren, dan kan ik enkel vaststellen dat het verschil met de lieflijk opgestelde leerplannen van bijvoorbeeld het Protestants Evangelisch Godsdienstonderwijs in België zeer groot is. Ik hoop dat deze leerplannen niet louter de aardige façade zijn waarachter leugenachtige stukjes à la congres worden opgevoerd.

Creationisme en Wetenschap (4): brildragers onder elkaar

Op zaterdag 7 april ging het eerste congres van het Logos Instituut in Vlaanderen door onder de naam “Bijbel en wetenschap. Scheppingsgeloof onder vuur”. Locatie: de kerk van de Vrije Evangelische Gemeente Antwerpen. In het vierde deel van mijn verslag bespreek ik de minder geslaagde lezingen van Gert-Jan van Heugten en Jos Philippaerts. Ik zal ook de steeds zenuwachtiger wordende woordvoerder van het Logos Instituut een beetje ter wille zijn: hij vindt nu al dat ik te veel aandacht heb besteed aan het congres. Een korte bespreking dus; enkel de hoogtepunten, quoi.

* * *

De lezing van chemisch ingenieur Gert-Jan van Heugten was niet bijster interessant. Eerst en vooral kwam ook deze handelaar zijn “eigen bedrijfje” voorstellen in de tempel, waaromschepping.nl. Er moet blijkbaar heel wat verkocht worden op zo’n creationistische congres.

Vervolgens warmde hij enkele oude theorieën op die zouden aantonen dat dino’s en mensen tegelijkertijd leefden, onder meer gebaseerd op archeologische afbeeldingen waarop dino’s zouden staan (genre palet van Narmer, de Ta Prohm tempel in Cambodja) en de obligate voetafdrukken van dino’s en mensen naast elkaar. Oude kost, reeds genoeg besproken en ontkracht, maar dus nog steeds zeer populair onder creationisten. Hiervoor heb ik echt geen tijd.

Of toch eentje, wat mij betreft het komische hoogtepunt van de dag. Fossielen van vissen zijn een feit, Van Heugten heeft zelfs een fraai voorbeeld bij dat hij met zichtbare trots toont. Nee, dat soort aanstekelijk enthousiasme faket men niet. Leuk om zien: de man houdt werkelijk van zijn fossielen.

Maar hoe ontstaat nu een fossiel van een vis? Een scherp denkende Van Heugten merkt op dat een gemiddelde vis in een viskom niet zinkt, maar boven drijft. Voor een creationist is de stap tussen viskom en oceaan snel gezet. Hij is trouwens niet de eerste die zo’n banale vergelijkingen maakt die dag. Zondvloedgeoloog Heerema had al eerder verwezen naar het graven van een greppeltje aan de ene kant van een voetbalveld, waarna door middel van een snok aan de losgekomen grasmat de doelpalen aan de andere kant van het terrein verschuiven. Dat vergeleek hij met een traditionele verklaring van een of ander geologisch fenomeen. Met dit soort koekenbakkers moesten we het dus stellen, die zaterdagnamiddag. Het contrast met de oudere, academisch opgeleide intellectuelen die de twee ochtendlezingen voor hun rekening namen, is groot. Blijkbaar is er een evolutie in de verschillende generaties creationisten: minder waardigheid, meer platte commercie, simplistischere vergelijkingen en kinderachtigere voorbeelden. Zou het creationisme aan het verkindsen zijn onder impuls van het Logos Instituut?

Terug naar onze vis. Deze kan dus niet sterven en vervolgens op de bodem fossiliseren, er moet minstens iets als een modderlaag zijn die met heel veel kracht de nog levende, zwemmende vis bedekt. En dat is enkel mogelijk in omstandigheden die gewelddadig en catastrofaal te noemen zijn. Pakweg een wereldwijde zondvloed zoals beschreven in de Bijbel. Kiest u zelf maar tussen “Tadaaa!” en “Tja!”.

Boeiender was het inkijkje dat de joviale Nederlander ons opnieuw bood in de gedachtegang van een fundamentalistische creationist. Voor hem zijn evolutionair denken en creationistisch denken gewoon twee brillen die men kan opzetten, niet meer, niet minder; op het eerste zicht dus inwisselbaar en schijnbaar evenwaardig. Een halve zin verder blijkt dat de evolutionaire bril volgens hem de foute focus heeft, wat had u gedacht? Verder gaat hij er ook van uit dat “als het meest onwaarschijnlijke deel van de Bijbel waar is, dan zal de rest ook wel waar zijn”. Dat het waarheidsgehalte van de Bijbel vooral aangetoond wordt omdat het in de Bijbel staat, is een circulaire gedachte die hij niet uitspreekt. En nee, verwijzingen naar pseudowetenschappelijke theorieën, bieden geen soelaas.

Op naar Jos Philippaerts, voorzitter van CreaBel, die zich toelegt op kosmologie, meer bepaald op plasmakosmologie. Niet echt mijn ding, dus ik ga me hier iets meer op de vlakte houden. Wat ik begrepen heb is dat hij het model van Newton niet volgt, dat hij betwijfelt of (Newtoniaanse) zwaartekracht wel overal op dezelfde manier speelt.

De revolutie in de kosmologie die werd ingezet door de waarnemingen van Edwin Hubble en werd uitgewerkt door onder meer Georges Lemaître en Albert Einstein, is volgens hem te veel gebaseerd op rekenwerk. Verder doet hij de moderne kosmologie, met “zwarte energie”, “zwarte materie”, “hyperruimte” af als een sprookje, als een slechte episode uit de Star Wars-reeks. “Je moet eigenlijk een hele dag bezig zijn om die kosmologie te begrijpen”, is zijn vernietigend oordeel.

Volgens hem is de zwaartekracht veel te zwak (waarvoor-ie te zwak is, wordt niet geheel duidelijk) en kijkt hij naar sterkere krachten, naar elektriciteit en magnetisme. Op naar de plasmakosmologie, het onderwerp van zijn praatje. Enfin, dat had ik gedacht; slechts hier en daar begrijp ik een zin van een lezing die, naarmate ze vordert, steeds incoherenter wordt. Ik zit nochtans als leek in het publiek om bij te leren. Het lukt mij evenwel niet om deze man te volgen. Ik zie in mijn notities alleen nog “onze zon is een bolbliksem” en “Velikovsky”. Dit laatste maakt me terug iets wakkerder en alerter.

Velikovsky beschreef in een van zijn bekendste boeken Werelden in botsing hoe een brok materie werd losgeslagen uit Jupiter en hoe die ruimteklomp die wij nu Venus noemen, zich een weg baande naar haar huidige plaats, maar niet zonder eerst gebotst te hebben met Mars. Dit traject zou volgens Velikovsky beschreven worden in tal van oude bronnen. Wat deze man nu met het eigenlijke onderwerp te maken heeft, wordt niet uitgelegd (of heb ik gemist).

Wat eveneens niet duidelijk wordt tijdens de lezing (ik vind het nu toevallig terug in het Wikipedia-artikel over Velikovsky), is de connectie tussen hem en David Rohl, een “onafhankelijke onderzoeker” die dr. Dirkzwager eerder die dag aanhaalde in zijn lezing waarin hij de Egyptische chronologie zo masseerde dat ze overeenkwam met de Bijbelse chronologie. De link tussen mensen als Velikovsky, Rohl en andere “onafhankelijke onderzoekers” die de consensus in hun vakgebieden afwijzen, is best interessant en vraagt misschien meer leeswerk mijnentwege.

Verder legde Philippaerts uit dat de Egyptische piramides gebouwd werden om bescherming te bieden tegen het kosmische geweld en dat de elites door de eeuwen heen tunnels en ondergrondse steden hebben uitgegraven met hetzelfde doel. Jammer genoeg moet hij met deze hints naar grootse complotten de lezing afsluiten.

Al bij al gaf Philippaerts een vrij onduidelijke lezing, voer voor mensen die zich op zijn niveau bevonden. Voor hemzelf dus.

Creationisme en Wetenschap (3): Tips & tricks

Op zaterdag 7 april ging het eerste congres van het Logos Instituut in Vlaanderen door onder de naam “Bijbel en wetenschap. Scheppingsgeloof onder vuur”. Locatie: de kerk van de Vrije Evangelische Gemeente Antwerpen. In het derde deel van mijn verslag wil ik enkele tips & tricks geven omtrent het behandelen van al dan niet wetenschappelijke bronnen, artikelen en boeken tijdens een presentatie.

* * *

T&T 1: verwijs niet naar vaag “wetenschappelijk” of “archeologisch onderzoek”, geef referenties

Tijdens een lezing voor een lekenpubliek is het zelden een goed idee om vaagweg te verwijzen naar “wetenschappelijk onderzoek”, of naar onbestemde “onderzoekers” die misschien wel eens “hebben aangetoond dat…”. Dat is een beetje flauw. Het publiek heeft er weinig aan, maar al bij al gelooft men meestal de spreker op haar of zijn woord. De toehoorders gaan er mijn inziens van uit dat de spreker (1) eerlijk is en (2) zich terdege heeft voorbereid. Trouwens, niemand wil tijdens de lezing rap rap dat onbestemde onderzoek snel even googelen en nog minder mensen willen dat doen na de lezing.

Toch mag men rekening houden met mensen die wél geïnteresseerd zijn in het onderwerp, die wél verbaasd zijn door wat mogelijk nieuw en baanbrekend onderzoek zou kunnen zijn. Een referentie (al dan niet in de hand-out of op een dia) is dus meer dan welkom, al is de kans groot dat één artikel weinig zegt over de consensus.

Een voorbeeld: zowel Prof. dr. Sieberma als Dr. Arie Dirkzwager (“Uittocht, doortocht en intocht. De exodus van Israël en de archeologie”) vermeldden dat “archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat de Israëlieten die Egypte verlaten hebben tijdens de exodus, het alfabet hebben uitgevonden” en door hen hebben wij ons schrift verworven. Iemand die de vakliteratuur niet kent, gaat dit misschien nog voor waar aannemen. Het wordt per slot van rekening gezegd door twee geleerde specialisten. Iemand die de vakliteratuur een klein beetje volgt en de consensus kent, fronst hierbij de wenkbrauwen en gaat nieuwsgierig maar in dit geval tevergeefs op zoek naar wetenschappelijke literatuur die dat nieuwe idee ondersteunt.

De consensus luidt dat het Hebreeuws schrift een afgeleide is van het Fenicisch schrift. Een preciezere term voor deze schriftsoorten is abjad, waarbij in de pure vorm enkel de medeklinkers worden geschreven als een apart letterteken. Waarschijnlijk waren het de Grieken die op basis van het Fenicische schrift de stap hebben gezet om alle klanken, dus ook alle klinkers, te schrijven. Egypte komt niet voor in dit verhaal.

Een van de weinige correcte bronvermeldingen betrof de vertaling van de Bijbel die in deze gemeenschap gehanteerd wordt: de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004. En dat is mager in het kader van een lezingenreeks over creationisme en wetenschap.

T&T 2: als je verwijst naar een specifiek boek of artikel, stel de inhoud dan op een eerlijke manier voor

Van iemand die een lezing geeft, mag eerlijkheid en oprechtheid verwacht worden. Wat niet automatisch wil zeggen dat men akkoord hoeft te gaan met de inhoud, of beter, met de conclusies van de lezing. Wanneer de spreker een zeer specifieke bron aanhaalt en de inhoud daarvan bespreekt, dan mag men een zekere graad van correctheid verwachten bij het voorstellen van de inhoud van die bron.

Opnieuw, niemand in het publiek kan tijdens de lezing die bron controleren, weinig mensen doen dat achteraf. Al bij al is dat een kwestie van vertrouwen. Kritisch of niet, ik denk dat een toehoorder meestal in grote mate bereid is om de spreker te vertrouwen wanneer deze (controleerbare) feiten voorlegt.

Een voorbeeld: Jan van Meerten slaagde erin dat vertrouwen te beschamen bij zijn bespreking, of beter, bij zijn smalende opmerkingen over Stefan Blanckes boekje De Schepping na Darwin. Over modern creationisme en intelligent design. Sympathie heeft Van Meerten wel voor de auteur, maar hij kan het niet laten om een onooglijk detail te “corrigeren” en daarmee diens geloofwaardigheid als onderzoeker in twijfel te trekken. Want dat doe je natuurlijk ten opzichte van mensen voor wie je sympathie hebt.

Volgens de man van het Logos Instituut vermeldt Blancke dat het (georganiseerde) creationisme een relatief recente stroming is. Blancke zou verwijzen naar een (niet nader genoemd) boek uit 1923. Van Meerten zelf heeft zowaar ooit een (eveneens niet nader genoemd) boek op een rommelmarkt gevonden uit – hij kan zijn lach niet inhouden – 1910. Dertien jaar ernaast dus. Checkmate, atheists!

Of toch niet.

Eerste detail: Blancke kent de literatuur, kent de geschiedenis van de stroming. Enkel bij wijze van voorbeeld: één van de gezaghebbende auteurs over dit onderwerp, Ronald L. Numbers, heeft het voorwoord geschreven van Blanckes andere boek, Creationism in Europe. Trouwens, het boek van Numbers The Creationists. From Scientific Creationism to Intelligent Design is een aanrader (en wordt vermeld in de beperkte literatuurlijst achteraan Blanckes boek, een aanrader trouwens).

Tweede detail: het boekje De Schepping na Darwin pretendeert niet meer dan een inleiding te zijn (het telt zo’n 80 pagina’s tekst) en Blancke heeft ervoor gekozen om bepaalde uitspraken in zijn verhaal niet te overladen met details of datums. In het stuk “Het eerste verzet tegen evolutie” (p. 23) schrijft hij dat in het “eerste kwart van de 20e eeuw in de Verenigde Staten het verzet groeide tegen de evolutietheorie”. Eerste kwart, daaronder versta ik de periode 1900-1925. Vervolgens verwijst Blancke op diezelfde pagina naar de Fundamentals, en dat is een reeks van publicaties die liep van 1910 tot 1915 (p. 23 én 24). En laat 1910 nu net het jaartal zijn dat Van Meerten gebruikte als clou van zijn smalende opmerking. Blancke vermeldt 1923 als jaartal waarop Oklahoma een wet goedkeurde “die ervoor zorgde dat kinderen uit de lagere school gratis handboeken kregen, maar enkel als die niets over evolutie vermeldden.”

Met andere woorden, Van Meertens “correctie” van een “fout” die niet in het boek staat, bestaat uit de informatie die eigenlijk wél in het boek van Blancke te vinden is. Hoe zou u dit omschrijven, Jan? Als jokken? Het lijkt me iets te geëlaboreerd om dit af te doen als “oepsie, foutjeuh”.

Hoe dan ook, dit voorvalletje was een minuscuul detail in een al bij al vrij overbodige lezing van iemand die geld en leden kwam ronselen. De veel belangrijkere, tenenkrullende leugens, namelijk de schrijnende misrepresentatie van de Sokal-hoax door Johan Vanbrabant later die dag, zal ik in een ander artikel uit de deken doen.

T&T 3: woorden hebben een betekenis; idiosyncratische betekenissen toegekend aan woorden dienen verduidelijkt te worden

Er zijn tijdschriften, populair-wetenschappelijke tijdschriften en gepeerreviewd wetenschappelijke tijdschriften. Men moet al over heel veel fantasie beschikken om het tijdschrift WeetMagazine voor te stellen als een populair-wetenschappelijk tijdschrift:

Geïnteresseerd in de wereld om je heen? Verwonderd over Gods schepping? Nieuwsgierig hoe onverklaarbare, maar ook alledaagse dingen, in elkaar steken? Dan maken we Weet Magazine voor jou! We schrijven over opmerkelijk wetenschappelijk onderzoek, leuke weetjes, unieke invalshoeken en dat alles vanuit Bijbels perspectief. (mijn nadruk)

Het Logos Instituut was zo genereus om exemplaren van dit mooi en verzorgd uitgegeven magazine uit te delen. Een bespreking van het laatste nummer volgt.

Maar alles kan beter: ingenieur Stef. J. Heerema zal tijdens zij lezing “Geologie en de zondvloed” uitpakken met de verwijzing naar een eigen artikel verschenen in het gepeerreviewde tijdschrift Journal of Creation. In zijn lezing beweerde hij dat zoutgesteenten overal ter wereld worden aangetroffen, dat zoutgesteenten enkel kon verspreid worden in opgeloste vorm, dus in een waterige omgeving, ergo de (wereldwijde) zondvloed is hiermee voldoende aangetoond (én het staat ook nog eens in de Bijbel).

Eigenlijk is het heel bizar dat een groep mensen die zo’n afkeer hebben van alles waar wetenschap voor staat, toch de formele (maar niet meer dan de formele) kenmerken, waaronder de labels van die wetenschap, overnemen. Feynmaniaanse cargo cult science pur sang. Iemand als een Heerema gaat er blijkbaar vanuit dat het opplakken van de labels ‘peerreview’ en ‘wetenschappelijk tijdschrift’ een vodje zoals Journal of Creation effectief een gepeerreviewd tijdschrift is.

Gert-Jan van Heugten, scheikundig ingenieur en dino-fanaat, ging zelfs nóg een stap verder: zijn amechtige poging om wetenschap te definiëren hield in dat alle kennis begint bij ontzag voor de Heer. Met andere woorden, goede wetenschap begint bij de Bijbel. En we zitten weer bij het eerste artikel van deze reeks, bij de lezing van de eerste verzen van Genesis, en zijn we heel ver verwijderd van wat wetenschap nu precies voor academici, onderzoekers, leken en enthousiastelingen, of beter, voor niet-fundamentalisten die ene term kapen en parasiteren, betekent. Gert-Jan van Heugten probeer ik later te bespreken, en meer bepaald in een artikel over mijn verbazing hoe hopeloos achterhaalde en ontkrachte verhaaltjes à la von Däniken, Velikovsky c.s. geacapereerd lijken te worden door hedendaagse creationisten, waaronder ook het opperhoofd van CreaBel, Jos Philippaerts.

T&T 4: goede seculiere wetenschap: slecht; slechte seculiere wetenschap: goed

Verwerp de meeste vormen van wetenschap, wetenschappelijke inzichten zijn ook niet nodig aangezien er iets bestaat als de Bijbel. Als men dan toch wetenschappelijk onderzoek aanhaalt, dan zijn er twee mogelijkheden.

  1. Het is mij verschillende keren opgevallen dat van bepaalde onderzoekers wiens bevindingen wél in het fundamentalistisch kraampje passen, zéér expliciet gezegd worden dat ze atheïsten zijn, ongeacht de wetenschappelijke status van die onderzoeker. David Rohl, een blijkbaar ongelovige auteur die zich heeft laten beïnvloeden door o.a. Velikovsky, wordt op handen gedragen. De onderliggende boodschap is hier “als zelfs een atheïst het al zegt, dan moet het wel waar zijn”.
  2. David Rohl en Immanuel Velikovsky zijn twee een mooie voorbeelden van de tweede optie. Beider theorieën worden niet aanvaard (en zelfs genegeerd) door de wetenschappelijke gemeenschap. De theorieën zijn ondanks hun spektakelgehalte vrij banaal, makkelijk te ontkrachten en worden enkel nog verspreid via tweede- en derdehandsboekenwinkels waar de oude Ankh-Hermes-boekdelen uit de late jaren zestig en zevenentig vechten tegen schimmels en verzuring, en blijkbaar dus ook via creationistische lezingen.

Creationisme en Wetenschap (2): Taal, oergeschiedenis en fabeltjes

Op zaterdag 7 april ging het eerste congres van het Logos Instituut in Vlaanderen door onder de naam “Bijbel en wetenschap. Scheppingsgeloof onder vuur”. Locatie: de kerk van de Vrije Evangelische Gemeente Antwerpen. Dit is het tweede deel van mijn verslag.

* * *

De tweede spreker van de dag is Prof. dr. Siebesma en hij heeft het over “Genesis: mythe of oergeschiedenis”, waarbij hij zich wil beperken tot hoofdstukken 1 tot en met 11 (ruwweg de Schepping, de Zondvloed, de Toren van Babel). Met mijn kort verslag probeer ik de belangrijkste gedachten van de professor zo precies mogelijk te reconstrueren om die vervolgens te becommentariëren, wat inhoudt dat ik de volgorde van de onderwerpen zoals behandeld in de soms meanderende lezing niet steeds respecteer en dat ik verschillende delen van de lezing niet vermeld. Ik ben blij dat de mensen van het Logos Instituut meelezen en hoop dat zij inhoudelijke correcties aanbrengen, mocht ik mij vergist hebben bij de weergave van de woorden van de professor.
Maar mijn conclusies, dierbare gelovigen, die trek ik zelf wel.

Een mythe definieert Prof. dr. Siebesma als een verhaal dat vele mensen kennen, maar niet werkelijk is gebeurd. Mythes van onder meer andere volkeren in het oude Midden-Oosten staan vaak in verband met de schepping van de wereld, ze geven verklaringen van natuurverschijnselen, bevatten zeer veel bovennatuurlijke elementen en werden geschreven in dichtvorm, of preciezer, in een poëtische taal. Oergeschiedenis is daarentegen iets dat effectief gebeurd is in het verre verleden. Middels geschiedschrijving kan die oergeschiedenis schriftelijk weergegeven, bewaard en herinnerd worden.

Afhankelijk van de bedoeling van de tekst hanteerden de Hebreeuwse auteurs van het Oude Testament een andere stijl of een andere taalvariant, bijvoorbeeld een beschrijving van een stuk geschiedenis versus een ode aan de grootsheid van God. Hierbij resulteerden grammaticale verschillen in zeer markante stijlverschillen. Volgens Prof. dr. Siebesma is het zelfs verdedigbaar te spreken over twee verschillende grammatica’s, een voor (eerder prozaïsche) teksten over geschiedenis, een voor de meer lyrische beschrijvingen. De kleine letterkundige in mij begrijpt dit nog, de wenkbrauwen van de nog kleinere taalkundige trekken zich verbaasd samen.

Een voorbeeld: wat in Psalmen wordt geschreven, hoeft inhoudelijk niet overeen te komen met wat in Genesis staat, niet alleen omdat het ene poëzie is en het andere geschiedschrijving, maar ook net omdat het ene een grammatica hanteert die typisch is voor poëzie, de andere een grammatica voor geschiedschrijving. En hier zet hij de wetenschappelijke deur op een kier. Hij dekt zich ook al leep in tegen inconsequenties die zouden kunnen voortkomen uit een letterlijke lezing van het Boek.

Dat zijn overwegend boeiende lezing interessante taalkundige informatie bevat over de taal (Oud Hebreeuws), de stijl- en taalregisters van Genesis, hoeft niet te verbazen. Prof. dr. Siebesma studeerde Semitische talen en letterkunde te Leiden en promoveerde op een onderwerp over de grammatica van het Bijbels Hebreeuws. De man is laaiend over het gesofisticeerde letter- en taalkundige niveau dat de oude schrijvers bereikt hadden. Literatuur op wereldniveau, en wie zijn wij om hem daarin tegen te spreken? In vertaling heeft de Bijbel zijn grootse momenten, ik durf amper te bevroeden hoe veel grootser die stukken in de originele taal klinken. Passie gebaseerd op kennis en expertise, het zet mij aan om verder op zoek te gaan naar informatie omtrent het Oud Hebreeuws.

Maar net zoals de professor realiseer ik me op tijd waar ik me bevind. Niet in de aula van een verstofte universiteit, maar in een Evangelische kerk in Antwerpen. De lezing verzandt en nadert een reeds lang aangekondigd kantelpunt. De wetenschappelijk-taalkundige uitleg pretendeert het stevige fundament te zijn voor religieuze stellingen en gevolgtrekkingen, maar eigenlijk ruilt de professor stilaan het wetenschappelijk denken in voor theologische speculatie.

Een eerste aanwijzing was reeds te horen tijdens zijn uitleg over mythes. De verhalen uit het tweede deel van Genesis (Boek 12-50) over de Bijbelse Aartsvaders kunnen geen mythes zijn omdat ze geen monsters, goden of godinnen bevatten en er worden géén bovennatuurlijke zaken beschreven, behalve dan de wonderen van God. Maar die zijn waar want ze worden beschreven in de Bijbel. Laat ons niet vergeten dat één van de Aartsvaders Abraham is, de vader die bereid was zoonlief te offeren maar uiteindelijk werd tegengehouden door een (niet-bovennatuurlijke?) engel, gezonden door (een niet-bovennatuurlijke?) God.

Het tweede probleem betreft zijn voorbeeld van geschiedschrijving. Terwijl oergeschiedenis een vaststaand feit is uit het (verre) verleden, aldus de professor, hoeft geschiedschrijving niet 100% waar of correct te zijn. Op zich is dat geen verrassende of revolutionaire gedachte. Als voorbeeld haalt hij de belegering aan van Jeruzalem door de Assyriërs. Volgens de Joodse bron zou het overgrote deel van belegeraars op één nacht gedood zijn door een van Gods engelen, volgens Assyrische bron werd het beleg door de Joden afgekocht door middel van veel, heel veel goud. Om onduidelijke redenen wordt die tweede verklaring weggehoond en smalend weggezet. Mijn gok is omdat die eerste versie wel en de tweede niet in de Bijbel staat.

Het wordt ondertussen ook duidelijk dat Prof. dr. Siebesma aan een omtrekkende beweging is begonnen: de verhalen over de Aartsvaders (Genesis 12-50), zijn linguïstisch gezien zuivere geschiedschrijving en die geschiedschrijving is volgens hem betrouwbaar, waar en waarachtig, hoewel hij daarvoor geen andere dan taalkundige redenen voor geeft. Ook het eerste deel van Genesis (1-11) is in diezelfde literaire stijl geschreven, dient dus opgevat te worden als geschiedschrijving en is dus even betrouwbaar, waar en waarachtig. Stijl- of taalvorm, hoe je het ook wil noemen, wordt plots een argument in een betoog over historiciteit. En dat is toch wel een brug of wat te ver.

Verder pleegt hij ook een bekende vorm van weinig milde chantage: een gelovige kan niet (1) geloof hechten aan pakweg de Uittocht uit Egypte en de Intocht in het Beloofd Land, maar wel (2) dat andere heilsfeit, de Schepping, verwerpen. Deze drie heilsfeiten (en bij uitbreiding de hele Bijbelse mik) moeten samen geaccepteerd worden, in hun geheel. Het is belangrijk om aan de historiciteit van Genesis vast te houden, want als men één deel loslaat, dan is er geen reden om de andere dingen als waar te accepteren. Vasthouden aan de evolutietheorie betekent Genesis 1-3 loslaten. Elke (theologische) stroming die de volledige waarachtigheid van de Bijbel in vraag stelt, dient te worden verworpen. Bijbelkritiek leidt tot nazisme, voegt hij daar enigszins verrassend aan toe. Kortom, de professor sluit zijn lezing af met de oproep aan de aanwezigen om stevig vast te houden aan de hele Bijbel omdat dit de gelovige sterk en standvastig maakt in de vloedgolf van de seculiere media.
Applaus.

* * *

Er is nog één facet dat mij bezighoudt, een deeltje van de lezing dat niet van cruciaal belang was, zeker niet voor dit verslag. Tijdens mijn voorbereidingen kwam ik op een les Hebreeuws uit 2015 gegeven door Professor dr. Siebesma (zie lager). In die video legt hij uit hoe het alfabet een uitvinding van de Feniciërs is (hoewel aanpassing een beter woord zou zijn) en hoe het werd overgenomen door de Joden in Israël: “Jullie weten hoe het Hebreeuwse schrift is ontstaan uit het Fenicische schrift”, zegt hij rond minuut 3. “De Feniciërs zijn, naar men aanneemt, degenen die het alfabet hebben uitgevonden.”

Tijdens zijn lezing anno nu komt hij op de proppen met de stelling dat het alfabet uitgevonden werd door de Israëlieten die de uittocht uit Egypte meemaakten. Archeologisch onderzoek heeft dit aangetoond, aldus de professor. De volgende spreker, de heer Arie Dirkzwager, oud-inspecteur Protestantse godsdienst in Nederland en België, herhaalt deze claim en geeft nog het saillante detail mee dat de Joden dit gedaan hebben om de belangrijke god Toth, die de Egyptenaren het schrift had geschonken, belachelijk te maken.

Ik begrijp best dat wetenschappelijke inzichten voortschrijden, dat een wetenschappelijke, historisch-taalkundige overtuiging anno 2018 niet dezelfde hoeft te zijn als een uit 2015, zolang de nieuwe argumenten die geleid hebben tot het nieuwe inzicht sterker zijn dan de oude. Ik ben dus heel benieuwd naar dat “archeologisch onderzoek” dat zou aantonen dat de Israëlieten het alfabet uit het Egyptisch schrift hebben gedestilleerd en dat gedaan hebben om Toth een lelijke hak te zetten. Eerlijk gezegd ben ik ook benieuwd naar eender welk “archeologisch onderzoek” dat de massale uittocht van Israëlieten uit Egypte zou kunnen aantonen, maar dat is niet een ander paar mouwen, dat is de hele jas.

Creationisme en Wetenschap (1): Laat ons bidden

Op zaterdag 7 april ging het eerste congres van het Logos Instituut in Vlaanderen door onder de naam “Bijbel en wetenschap. Scheppingsgeloof onder vuur”. Locatie: de kerk van de Vrije Evangelische Gemeente Antwerpen. Dit is het eerste deel van mijn verslag.

* * *

De ontvangst is net iets te hartelijk, de ochtendkoffie eerlijker maar flauw. Het pand, een herenhuis op het hipsterchique Zuid, is ingericht als een kerk, zeer sober en zonder enige opsmuk. De elektrische piano staat achteraan. In de Evangelische Gemeente heeft beeld al lang geleden plaats moeten ruimen voor klank. Ik tel slechts 70 zitjes, waarvan er bij aanvang zo’n 50 bezet zijn. Dat is net iets meer dan de helft van de optimistisch aangekondigde 90 plaatsen. Een overrompeling is het dus niet, die eerste conferentie van het Logos Instituut in Vlaanderen.

Spreker Jan van Meerten zal later op de dag vertellen dat het Instituut zich wil profileren als een Nederlandstalige, eerder dan Nederlandse, interkerkelijke locomotief waaraan andere, soortgelijke organisaties en kerkgemeenschappen hun wagentje kunnen hangen. Het Instituut wil leiden en stroomlijnen, en dat kost geld. Van Meerten en andere gezanten van het Logos Instituut wijzen die dag dan ook meermaals op de mogelijkheid om de organisatie financieel te steunen middels donaties of abonnementen op het populair christelijk-wetenschappelijke tijschrift Weet.

Om 10.00 uur heet Ton de Mik ons welkom in Vlaanderen en vervolgens begint hij de dienst, of de conferentie zo u wil, met een gebed. De Heer wordt op de eerste warme lentedag van 2018 aanroepen om de aanwezige sprekers te inspireren met Zijn wijsheid. Ik kan me evenwel de hele dag niet van de indruk ontdoen dat Hij niet thuis geeft. Waarschijnlijk heeft Hij, net zoals zowat de meerderheid van de stadsbezoekers, Zijn goddelijke kont op een zonnige en hippe terrasstoel geploft, glimlach en dichtgeknepen ogen richting zon, Oostindisch doof voor het lawaai van het verkeer en het gejengel van enkele van Zijn aandachtszoekende volgelingen twee deuren verderop.

Na het gebed tovert de spreker een Bijbel tevoorschijn en begint hij de eerste verzen van Genesis, een van de scheppingsverhalen in het Heilig Boek, af te haspelen. Ik ben plots een van de weinigen in de zaal die niet neusdiep in een beduimeld exemplaar van het Schrift zit; zo goed had ik me dus niet voorbereid. Op een minuut of wat wordt het hele probleem van de schepping uitgelegd, of beter voorgelezen. En hiermee is de conferentie eigenlijk afgelopen. Deze voorleessessie bevat zowat alles wat een mens moet en kan weten over de Schepping.

Toch gaat Ton, net zoals de dag, verder. De evolutietheorie wordt wereldwijd verspreid en daardoor ligt het geloof in een eenmalige goddelijke creatie, 6000 jaar geleden, onder vuur. Het topos van slachtofferrol waarin de Ware Gelovigen gedrukt worden door het seculiere evolutiedenken, wordt de hele dag herhaald. En dat terwijl het creationisme niet alleen logischer is dan de goddeloze wetenschap, maar moreel gezien veel beter. In de evolutietheorie, dat het recht van de sterkste propageert, aldus De Mik, wordt de dood gezien als een nodig en noodzakelijk mechanisme voor evolutie. In de evolutietheorie is de dood onomkeerbaar.

Voor het Logos Instituut en zijn acolieten is de dood de straf voor de (erf)zonde. En deze theologische verklaring van het Instituut is beter, omdat theologisch de woorden theo[s] bevat en logisch. Adam, liet De Mik ons weten, was de eerste mens; was hij de eerste mens niet, dan was hij niet Adam. Ik hap naar adem. Het feit dat Jezus uit de dood is opgestaan maakt dus één van de premissen van het evolutiedenken ongeldig, wat de zondeval logisch verklaart. De herrijzenis van Jezus is op zijn beurt logischer omwille van de zondeval.

We zijn ondertussen 10.15 u. Zo vroeg in de ochtend valt deze woordsalade zwaar op een nuchtere geest. Het wordt een lange, donkere dag.

Creationistische Logos Instituut komt naar Vlaanderen

De Nederlandse creationisten van het Logos Instituut willen Vlaanderen veroveren en brengen op 7 april 2018 hun kanonnen in stelling voor een tweede beleg van Antwerpen. Althans, dat lijkt de afbeelding, twee moordwapens aan de oever van een rivier, die de online aankondiging voor het Logos-congres in Vlaanderen illustreert, te suggereren. Het gebruik van oorlogsiconografie om een religieus congres te promoten, dat is vrij apart. [Edit: ondertussen is deze oorlogszuchtige afbeelding vervangen door de foto van een vlinder.]

De aankondiging lijkt eveneens te suggereren
(1) dat de heren de Bijbel beschouwen als het fundament waarop wetenschappelijke uitspraken kunnen gebaseerd worden (“Wat kunnen we vanuit de Bijbel hierop als antwoord formuleren.”);
(2) dat ze denken dat “(e)en God die de aarde in zes dagen heeft gemaakt of Eén die heeft gewerkt middels evolutie” de enige opties zijn;
(3) dat dit debat een plaats heeft binnen de wetenschappelijke wereld;
(4) dat er in dit religieus debat blijkbaar geen plaats is voor vrouwen achter het rostrum.

Op zaterdag 7 april 2018 organiseert het Logos Instituut in Antwerpen dus haar religieus congres rond de thema’s betrouwbaarheid van de Bijbel, geloof en wetenschap en schepping of evolutie. In een kerk. Inschrijven kan u hier.

Het Logos Instituut beschouwt een letterlijke lezing van de Bijbel als het fundament voor opvoeding, onderwijs en onderzoek, en wordt daarin gul gesteund door de Nederlandse overheid. Het is een zogenaamde ANBI-organisatie (Algemeen nut beogende instelling) en giften zijn fiscaal aftrekbaar.