Complotten, doofpotten en een handvol luidruchtige zotten: Vermeeren vs. Boudry over 9/11

Volgend artikel van Brecht Decoene en mij verscheen in De Geus van mei 2018, het blad van de vrijzinnig humanisten van Gent en omstreken.

* * *

Op woensdag 20 maart 2018 vond in in de gebouwen van de Ugent een debat over de aanslagen van 11 september 2001 plaats tussen wetenschapsfilosoof Maarten Boudry en de Nederlandse ingenieur Coen Vermeeren. De organisatie was in handen van Peter Vereecke, ex-CD&V-burgemeester van Evergem en Vlaanderens bekendste complotdenker. Moderator van dienst, nu ja, was Rob Vanoudenhoven.

Maarten Boudry was tot voor kort verbonden aan de Ugent en is momenteel zelfstandig filosoof-schrijver. Samen met Johan Braeckman schreef hij De ongelovige Thomas heeft een punt. Een handleiding voor kritisch denken (2011) waarin ze onder meer op zoek gingen naar mogelijke verklaringen voor het immer populairder wordende complotdenken. Coen Vermeeren was tot 2012 docent Materialen, Productietechnieken en Constructies aan de Technische Universiteit van Delft en later hoofd van de Studium Generale aldaar. In 2017 verliet hij Delft en verkaste naar Breda. Vermeeren schreef het boek 9/11 is gewoon een complot (2016) en lijkt zich de laatste jaren aan steeds woestere complottheorieën te wagen. Hoogstwaarschijnlijk maakte dat zijn positie aan de TU Delft onhoudbaar.

De keuze om al dan niet een inhoudelijke confrontatie aan te gaan met complotdenkers, of creationisten, negationisten, aanhangers van alternatieve geneeskunde en aanverwanten, mondt hoe dan ook uit in een dilemma. Enerzijds zou een weigering om in discussie te treden aantonen dat bepaalde afwijkende ideeën te gevaarlijk of te bedreigend zouden zijn voor de academische wereld, voor de gevestigde orde. De vrije meningsuiting zou beknot worden en men lijkt de (waan)gedachte te bevestigen dat er iets te verbergen valt. Indien men daarentegen toch de handschoen opneemt, verleent men voorstanders van pseudowetenschappen een vorm van geloofwaardigheid waarnaar ze zo hard snakken.

En dat besefte de organisator van het 9/11-debat zeer goed: de grote winnaar van het debat was niet “de waarheid”, zoals een al te pompeuze Peter Vereecke zichzelf en zijn publiek probeerde wijs te maken, maar Peter Vereecke zelf. Hij heeft er per slot van rekening voor gezorgd dat “de moeder aller aanslagen” werd “besproken door twee universitaire experts”, zoals hij triomfantelijk meldde in zijn nieuwsbrieven voor en na. En dat voor een zo goed als eigen publiek in de universiteitsgebouwen: double whammy. Dat u en ik morgen ook een debat kunnen laten doorgaan in diezelfde gebouwen over het seksleven van tuinkabouters, het geheugen van water of bijna eender welk onderwerp naar keuze is een detail dat in deze context gemakshalve achterwege wordt gelaten. De huur van een universiteitsaula is een logistieke aangelegenheid, geen academische. De inhoud van het evenement wordt principieel zo weinig mogelijk beoordeeld door de Ugent.

Maarten Boudry besefte wel degelijk de hieraan verbonden nadelen en daarom kwam hij af met een beter idee. Als er niet veel te winnen valt in een debat met een complotdenker, omdat deze toch eerder via retorische trucs op de emoties van het publiek inspeelt dan op wetenschappelijke bevindingen, dan moet de winst op een ander gebied gezocht worden. Boudry vroeg aan de organisator een dubbele gage en stortte dat meteen door naar een goed doel, namelijk Against Malaria Foundation, een organisatie die binnen de Effective Altruism-beweging als één van de meest efficiënte in zijn soort wordt beschouwd. Op die manier worden honderden kinderen geholpen.

Coen Vermeeren koos eveneens een goed doel uit: de Studium Generale Breda, opgericht door een stichting die voorgezeten wordt door Vermeeren zelf. Dat men naar aanleiding van een lezing of debat een gage vraagt, is niet meer dan normaal. Sprekers mogen, moeten verloond worden. Dat men zichzelf daarvoor in een goed doel vermomt als een SG met opnieuw heel wat complotdenkers op het programma, dat is deugnieterij.

Over de eerste ronde van de avond, de m presentaties, kunnen we kort zijn: Boudry gaf eerst een lezing Over 9/11 Truthers en andere complotdenkers. De begeleidende PowerPoint-presentatie zette hij online. We onthielden vooral zijn recept om zelf een complottheorie te ontwikkelen en de drie voorspellingen waarmee hij zijn lezing samenvatte. Ten eerste zou zijn tegenstander die avond zich beperken tot het zeer selectief uitkiezen van echte en schijnbare eigenaardigheden, ten tweede zou Vermeeren zich verbergen achter zogezegd kritische vragen en tot slot zou hij het nalaten een valabele tegentheorie te formuleren, ondanks het feit dat we ondertussen zeventien jaar verder zijn en dat er duizenden zelfverklaarde “onafhankelijke onderzoekers” actief zijn in de beweging van de zogenaamde 9/11 Truthers.

Vermeeren van zijn kant toonde zich in zijn presentatie erg kritisch tegenover de officiële versie, pikte anomalieën uit de rapporten, stelde kritische vragen, en – u raadt het – slaagde er niet in om een stevige theorie neer te poten die zou kunnen concurreren met de officiële.

Vermeeren biechtte bij aanvang op dat dit zijn eerste debat was, aangezien niemand het aandurft. Volgens hem was Maarten dus heel moedig. Deze vreemde en stoere opening ging gepaard met een licht bevende stem. Ook op andere momenten gaf de gewoonlijk lichtjes arrogante Coen een tamelijk nerveuze indruk. Hoewel, na het prijzen van Maarten volgde enkel nog misprijzen. “Dit zijn dingen die ze niet begrijpen als ze geen ingenieur zijn. Dat kan ik ze niet kwalijk nemen.” Of “Wat er die dag gebeurde, is vreemd. Nogmaals, je kan heel moeilijk met wetenschapsfilosofen over instortende gebouwen praten.” Wanneer Maarten zijn redenering aan het opbouwen is: “Hoe lang moeten we hier nog naar luisteren? Zijn punt is al duidelijk.” Waarom ingaan op de uitnodiging van Peter Vereecke, maar dit denigrerend inzetten als argument tegen Maarten Boudry? Dat ontglipt ons.

Boudry eindigde zijn betoog met de vraag welk mogelijk bewijs Vermeeren zou kunnen overtuigen van zijn ongelijk, een verwijzing naar het inzicht van wetenschapsfilosoof Karl Popper die stelde dat elke (wetenschappelijke) overtuiging open moet staan voor mogelijke weerleggingen. Met andere woorden, men zou zélf voorwaarden kunnen aangeven of een situatie bedenken waarbij de eigen overtuiging onder vuur komt te liggen of zelfs opgegeven dient te worden. Een theorie die hier niet kan aan voldoen, die dus niet falsifieerbaar is, is dan juist noch fout. Anders gezegd, men kan er geen zinnige uitspraken over doen.

Boudry gaf zelf enkele voorbeelden. Zo zou hij ernstig overwegen dat er iets grondig fout zit, indien een groot aantal mensen en terroristen die in die vliegtuigen hadden moeten zitten, plots te voorschijn zouden komen. Of indien iemand van de legerleiding met een stapel officiële verslagen komt aandraven die een weergave geven van wat er besproken werd tijdens de bijeenkomsten. Of stukken bedrading van het ontstekingsmechanisme van de controlled demolition. Maar wat zou Coen Vermeeren van gedachten kunnen doen veranderen? Hij bleef de zaal een afdoend antwoord schuldig.

Het eigenlijke debat nadien werd gevoerd aan de hand van vragen uit het talrijk opgekomen publiek, dat voor het grootste deel bestond uit supporters van Team Vereecke/Vermeeren en dat zich opmerkelijk rumoerig en zelfs ronduit agressief gedroeg wanneer Maarten Boudry aan het woord was. Onder de vele zogenaamde waarheidszoekers en supporters van Vermeeren leek de gedachte dat 9/11 wel eens geen inside job zou zijn geweest ondenkbaar én onverdraaglijk. Hun korte lontjes dreigden meermaals het debat op te blazen. Ongecontroleerd. De moderator leek het ondertussen nodig te vinden om zijn tergend gebrek aan ervaring te moeten compenseren met tooghumor, onderbroekenlol en absurde oneliners waarmee hij schijnbaar op het debat inpikte. Hij kreeg er de reeds luidruchtige lachers mee op de hand, dat wel, maar zijn schamele tussenkomsten waren niet bepaald een meerwaarde en kalmeerden de zaal veel te weinig.

Hoewel Coen Vermeeren in het begin van het debat Maarten Boudry bedankte om met hem discussiëren, liet Vermeeren meermaals vallen dat hij liever met een vakgenoot, een ingenieur dus, van gedachten zou wisselen en dat een wetenschapsfilosoof hem te min was, met al “die psychologie en zo”. Als we de giftige angel uit zijn sneer halen, dan kunnen we ons inderdaad afvragen waarom organisator Vereecke geen technisch gekwalificeerde tegenstander heeft uitgenodigd, een architect of een ingenieur met expertise in onder andere hoogbouw, wat Vermeeren trouwens ook niet heeft. Ons lijkt het eerder een zeer evidente kwestie van naamsbekendheid: de naam Boudry lokt waarschijnlijk meer mensen naar een universiteitsaula dan eender welke bouwkundige. Misschien een gemiste kans.

Coen Vermeeren daarentegen haalde maar al te graag aan dat er bijna 3000 ingenieurs zijn, broeders en zusters in de bouwkunde, die het officiële verhaal betwisten, de zogenaamde Architects & Engineers for 9/11 Truth. Maar dat lijkt ons een populistische drogreden: niet het schijnbaar grote aantal experts op zich is voldoende om het eigen en dus grote gelijk aan te tonen. Belangrijker dan de kwantiteit is de kwaliteit van de bewijsvoering en de argumentatie. Zo stelde Maarten Boudry dat men op het wereldwijde web met het grootste gemak 3000 biologen kan vinden die de evolutietheorie in twijfel trekken of 3000 al dan niet zelfverklaarde experts die hetzelfde doen op het gebied van de klimaatverandering.

Hoewel het argument van de 3000 experts niet echt geldig was, kunnen we evenwel niet onvermeld laten dat er zich in die groep van bouwkundige experts, die Vermeeren zo gretig naar voren bracht, onder meer theologen bevinden (met expertise in de bouwkundige aspecten van de vernietiging van die toren te Babel?), docenten religieuze studies (o.a. ene Graeme MacQueen) en landschapsarchitecten (zoals Sarah Chaplin, die zich bezighoudt met feministische visuele cultuur). Een grondige screening van de groep Architects & Engineers for 9/11 Truth, eveneens dankzij het internet, toont aan dat slechts een vijftigtal mensen voldoende deskundigheid hebben. Dat is één zestigste van 3000 en dus andere koek. Het mogelijke tegenargument dat er honderdduizenden ingenieurs zijn die het officiële verhaal wél bevestigen, heeft op zich eveneens geen meerwaarde. Het toont enkel aan dat zulke populistische schijnargumenten geen plaats verdienen in een ernstig debat.

Maar ons leek dat er al bij al niet heel veel bouwkundige uitleg nodig was om Vermeerens argumenten, of beter, “kritische vragen”, te pareren. Met andere woorden, Boudry was voldoende op de hoogte van de gebruikelijke literatuur en stond meer dan zijn mannetje in de technische discussies. Zijn “psychologie en zo” gaf de broodnodige meerwaarde aan de hele discussieavond.

Op de vraag uit het publiek of Vermeeren twijfelt aan de integriteit van collega’s die de officiële versie wél aanhangen, voerde hij ontwijkend aan dat er heel veel vakgenoten zijn die zich niet verdiept hebben in de materie, of niet voldoende. Anderzijds zijn het gekwalificeerde ingenieurs en architecten die het duizenden pagina’s tellende (en grotendeels in gerenommeerde vaktijdschriften gepeerreviewde) officiële NIST-rapport hebben samengesteld, bijna-vakgenoten van Vermeeren dus. En het is net onder meer met dit rapport dat Vermeeren problemen heeft.

Toch leek deze vraag en het non-antwoord van Vermeeren aan te tonen dat er een punt was waar ze zich min of meer akkoord konden verklaren. Beiden vonden, zij het om heel uiteenlopende redenen, dat er niet genoeg wetenschappelijk onderlegde experts zijn die zich willen bezighouden met dit soort controversiële onderwerpen. Voor Boudry was dit een aanleiding om een oproep te doen naar de academische wereld, en niet alleen naar ingenieurs en architecten in het geval van 9/11, om zich meer te werpen op pseudo- en randwetenschappen.

Andere, misschien wel belangrijkere debatten over gezondheid (onder andere vaccinatie, zogenaamde alternatieve geneeskunde), landbouw, voedselveiligheid en voeding (onder andere ggo’s, biologische producten, dieetrages en voedselhypes) hebben meer nood aan wetenschappelijk onderlegde experts die zich doen gelden op het publieke forum. Ook de enige en niet alleen daarom dierbare skeptische organisatie in Vlaanderen zou zich iets actiever en vooral eloquenter mogen mengen in heel wat meer (pseudocontroversiële) debatten, voegen wij daar aan toe. Rand- en pseudowetenschappen, die steeds meer hand in hand lijken te gaan met complotdenken, zijn niet weg te denken in onze maatschappij, ook niet weg te roepen. Maar voorstanders van dat soort ongein mogen wel op tijd en stond, en liefst vaker, van een wetenschappelijk en doordacht weerwoord gediend worden.

En dat deed wetenschapsfilosoof Maarten Boudry in de universiteitsaula van de Ugent.

Met verve.

14 maart 2018: Maarten Boudry en Coen Vermeeren in debat

Op 14 maart 2018 gaat wetenschapsfilosoof Maarten Boudry in debat met complotdenker Coen Vermeeren. Het gesprek zal doorgaan in de gebouwen van de universiteit Gent (Campus Boekentoren-Auditorium 2, Blandijnberg 2, 9000 Gent om 20.00 uur). Rob Vanoudenhove modereert.

Op vraag van Peter Vereecke, opperhoofd van de Belfort Group en Vlaanderens meest bekende complotdenker, zal op 14 maart Maarten Boudry een gesprek aangaan met Coen Vermeeren over de aanvallen van 11 september, complotten en complotdenken.

Maarten Boudry is wetenschapsfilosoof en opiniemaker. Zijn bibliografie vermeldt o.a. De ongelovige Thomas heeft een punt (met Johan Braeckman), Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem (met Massimo Pigliucci als mederedacteur), Illusies voor gevorderden. Of waarom waarheid altijd beter is en Science Unlimited? On the Challenges of Scientism, opnieuw met Massimo Pigliucci als mederedacteur.

Coen Vermeeren is ingenieur, hoofd van Studium Generale aan TU Delft tot 2017 en auteur van Ufo’s bestaan gewoon en 9/11 is gewoon een complot. Over deze gewone complotdenker schreven Brecht Decoene en ik hier al eerder (15 jaar 9/11: “We mogen niet in complotten denken…”).

In de nieuwsbrief van Peter Vereecke wordt dit debat aangekondigd als “een confrontatie”, als een gevecht vanuit een “loopgracht” van waaruit men “naar de vijand knalt”. Oorlogsterminologie gebruiken in de context van een debat, het blijft bijzonder.

In diezelfde nieuwsbrief eist Vlaanderens meest open geest enerzijds een “objectief en grondig onderzoek” naar 9/11, om een paragraaf of wat later alvast te concluderen dat het naïef is te geloven dat de “snoodaards uit de hoek van het islamitisch fundamentalisme (komen)”. Het is toch wel opvallend dat complotdenkers er wél in slagen om tegelijkertijd heel hard te roepen dat er onderzocht moet worden en dat de conclusies al vastliggen, maar er niet slagen om daar de contradicties van in te zien.

Anderzijds, de winnaar van het debat is nu al gekend: één van de voorwaarden van Maarten Boudry om deel te nemen hield in dat organisator Vereecke een fiks bedrag zou overmaken aan een doel dat voldoet aan de criteria van de organisatie Effective Altruism.

 

Thomas More Hogeschool en homeopathie

Vrijdag 7 juli 2017, een uur of 10 ’s morgens. Wetenschapsfilosoof en SKEPP’er Maarten Boudry vraagt via Twitter of de Katholieke Universiteit Leuven het normaal vindt dat hun partner, de Thomas More Hogeschool, permanente vorming en nascholingen homeopathie aanbiedt.

Onderstaande screenshots van de website http://www.thomasmore.be werden op diezelfde dag genomen en geven een idee van de inhouden.

Thomas More 1

Thomas More 2

Bij de lesgevers vinden we Anne Vervarcke terug, oprichtster van het Centrum voor Klassieke Homeopathie te Leuven. Van haar hand verscheen o.a. het boek 250 jaar na Hahnemann (Academia Press, 2005). In dit boekje schetst zij niet alleen de evolutie van het gebruik van geschud water sinds Hahnemann, maar zet ze zich ook nog eens af tegen de medische wetenschap, het newtoniaans wereldbeeld en het “troosteloze” neodarwinisme, dat volgens haar enkel kan leiden ofwel tot volledige losbandigheid ofwel tot zelfmoord (p. 9). In de kwantummechanica, oh verrassing, meent ze dan weer wel genoeg aanwijzingen te vinden die de beginselen van de homeopathie zouden ondersteunen.

Ook Dieter Decleene van het populariserende wetenschapstijdschrift EOS mengt zich in het Twitter-debat. Hij geeft de tip mee om zeker ook de website Klassieke homeopathie van Goedele De Nolf te bezoeken, een andere lesgeefster. Zij raadt o.a. homeopathische PC-middelen (Pill Source Resonances, PC Remedies) aan tegen o.a. aids, alcoholisme, kanker, lepra, lupus, sydroom van Down en “old age”, ouderdom. De volledige lijst vindt u hier terug.

De Nolf, zo leert ons dan weer de website van het CKH, is een  Bio-ingenieur in de Landbouw en Milieu-Economie en als Geaggregeerde voor het Onderwijs in de Toegepaste Biologische Wetenschappen aan de KULeuven. Vanaf 2001 volgde ze de opleiding Klassieke Homeopathie aan het CKH. Sinds november 2004 werkt ze in een groepspraktijk. In juni 2013 nam ze het roer van het CKH over. Ze startte in 2014 de opleiding vroedkunde aan de KHLeuven met de bedoeling het klassiek medisch kader en haar holistische visie te verzoenen en te integreren in haar werk.

Hilde Vanthuyne (1969) studeerde pedagogische en psychologische wetenschappen aan de KU Leuven en culturele agogiek aan de VUB. Ze volgde eveneens een lessenreeks Klassieke Homeopathie aan het Centrum voor Klassieke Homeopathie (CKH) en aan de School Voor Homeopathie. Ze werkte ze als woordvoerster van de Liga Homeopathica Classica en als Kamerlid binnen het ministerie voor volksgezondheid intensief mee aan de wetgeving op de homeopathie (Wet Colla). Ondertussen is ze al 11 jaar verbonden aan de Thomas More Hogeschool Campus Lier, waar ondertussen al ettelijke jaren (bij- en na-)scholingen homeopathie voor zorgverstrekkers worden gegeven.

Terug naar Twitter. Steeds meer mensen mengen zich en even verschuift de discussie naar de mutualiteiten. De Associatie KU Leuven, naar eigen zeggen “een netwerk van kwaliteitsvolle hogeronderwijsinstellingen verspreid over Vlaanderen en Brussel” en dus de koepel waartoe Thomas More behoort, mengt zich niet.

* * *

Vrijdag 7 juli 2017, een uur of vijf ’s avonds. MarCom Director @ Thomas More University College, Martine Taeymans, reageert verbouwereerd via Twitter en zorgt er meteen voor dat de webpagina met de aankondigingen off line worden gehaald. Waarvoor dank, veel dank.

Het weghalen van een pagina is natuurlijk niet hetzelfde als het weggommen van een “fabel” als homeopathie uit een opleiding enerzijds en het aanbieden van “evidence based onderwijs”, waarvan STEM-passionata Martine Taeymans een fervente voorstander lijkt te zijn, anderzijds. Maar haar snelle en kordate ingrijpen doet het beste vermoeden.

Wordt hopelijk niet vervolgd.

* * *

Geen vervolg, wel een update en eentje die doet vermoeden dat de twitteractie van Maarten Boudry een wel zeer positief gevolg zal hebben:

Algemeen directeur van Thomas More Machteld Verbruggen is duidelijk en formeel, waarvoor trouwens eveneens dank, heel veel dank:

Jart Voortman versus ‘de skeptici’

img_0217Op woensdag 21 september 2016 hield de protestantse theoloog Jart Voortman in het Antwerpse Elcker-ik centrum een lezing met als titel “Bestaat er zoiets als het paranormale?”. Aangezien het mijn bedoeling is om een leesbaar verslag te schrijven, moet ik hier en daar creatief omgaan met de chronologie van de lezing. Ik ga de vele onderbrekingen, vragen en verhalen wegediten. De hele namiddag verliep vrij chaotisch en eerlijk gezegd vroeg ik me nadien af of het wel zoiets als een lezing was.

Voortman opende met een frontale aanval – laat het ons een inleiding noemen – op mensen die zeggen dat ze alles begrijpen, mensen die denken dat de werkelijkheid bestaat uit een hoop moleculen die gewoon maar wat met elkaar botsen. Mensen die het leven beschouwen als een driedelige set blokken met daarop de letters D, N en A. Mensen, kortom, die zich gedragen als stropopargumenten.

En om aan te tonen dat er veel meer is dan wat we kunnen waarnemen met onze zintuigen, probeerde hij enkele goocheltrucjes uit te voeren, een middel dat zeer populair is onder skeptici, denk maar aan honest liar James Randi, onze Gili of Tayson Peeters.

Als het Voortmans bedoeling was om aan te tonen dat de wereld meer is dan de waarneembare werkelijkheid, dus “zoiets als het paranormale”, dan is een goocheltruc niet de beste keuze, me dunkt: een goede truc is er nu net op gericht om ons dat te doen geloven terwijl men enkel “materialistische” middelen gebruikt, “botsende moleculen”, zo u wil. Het punt van Gili’s show “Iedereen paranormaal”, bijvoorbeeld, was nu net het feit dat hij door te spelen met de vijf zintuigen van zijn publiek de indruk kon wekken dat er een zesde zintuig is.

Maar niet alleen mij deed zijn onhandig gestuntel sterk denken aan Toon Hermans’ legendarische goochelsketch, die volledig de mist in ging. Als het dus Voortmans bedoeling was om aan te tonen dat we iets moesten zien dat er niet was, namelijk goocheltrucs, dan slaagde hij wél in zijn opzet. Hoe dan ook, een carrière als eerlijke leugenaar kan de Hollandse theoloog best vergeten.

Een carrière als natuurkundige trouwens ook: indien men denkt dat de kwantummechanica plompweg aantoont dat alles mogelijk is, dan denk ik dat men het niet al te best begrepen heeft. Dat er verder niet veel over kwantumfysica in relatie tot het paranormale gesproken werd, was een van de weinige pluspunten van de namiddag.

de-ongelovige-thomas-heeft-een-puntOp dit punt staat in mijn notaboekje “begint plots over SKEPP en skepticisme”, maar om de tekst leesbaar te houden, zal ik het houden bij: in het deel na de inleiding zette een gewiekste Jart zijn aanval op het skepticisme in. Als wapens selecteerde hij argumenten en redeneringen die hij nu net in de skeptische literatuur gevonden had. Jart wilde het skepticisme en in één moeite door bekende adepten als Etienne Vermeersch, Johan Braeckman en de “te kille, al te rationele” Maarten Boudry met hun eigen argumenten verslaan en op die manier aantonen dat (1) skeptici weinig wetenschappelijk zijn en (2) dat er zoiets als het paranormale bestaat! Dat was waarschijnlijk ook de reden waarom hij zijn lezing aangekondigd heeft in een mail aan SKEPP, zoals ik uit goede bron vernomen heb. Zijn munitie haalde hij vooral uit Braeckmans en Boudry’s boek De Ongelovige Thomas heeft een punt.

Skeptici houden zich onledig met zaken zoals telepathie, wenende Mariabeeldjes, hekserij en, ach, ook wel wat homeopathie en een complot hier en een ufo daar, aldus Voortman. Terwijl hij lacherig wat commentaartjes gaf op de ondraaglijke lichtheid van de drukdoenerij omtrent Yeti’s en Bigfoots, zwaaide hij met Michael Schermers Why people believe weird things, een boek dat voor één vijfde gaat over dat andere, onbetekenende akkefietje met die zes miljoen joden en den Duits. Of tegengas geven – slechte woordkeuze… of ingaan tegen de Holocaustontkenning ook “zo één van die subjectieve zaken” is die skeptici proberen te ontmaskeren, werd dus niet meteen duidelijk daar in de zaal van Elcker-ik, gelegen midden in de Antwerpse Jodenbuurt.

Onduidelijkheid troef bij Voortman, een hele lezing lang. In het zelfde rijtje van banale skeptische onderwerpen had hij het over zogenaamde spookhuizen. Maar beschouwde hij mensen die op zoek gaan naar geesten met, ocharme de sukkelaars, elektronische apparatuur (ha ha hoongelach) nu als skeptici? Het werd nog verwarrender wanneer hij twee minuten later verhaaltjes begon op te dissen van geesten die zich kenbaar maken via … oude radio’s. En zo trapte onze theoloog constant zichzelf in het kruis.

Hoe dan ook, volgens Jart besluiten skeptici veel te snel dat iets niet bestaat, dat iets niet klopt of kan. En dat is volgens hem niet wetenschappelijk. Er volgde net geen “Checkmate, skeptics!”

“Buitengewone beweringen vereisen buitengewone bewijzen”. Ook deze slagzin, onder meer gedebiteerd door Carl Sagan, wilde Voortman in vraag te stellen. Zijn eerste voorbeeld ging over de zwaartekrachtgolven: er werd lang over getheoretiseerd, maar uiteindelijk was één eenvoudig bewijs afdoende om de wetenschappelijke gemeenschap te overtuigen van het bestaan van die golven. Terwijl ik een enigszins wilde What the fuck! probeerde te onderdrukken, vuurde hij een tweede voorbeeld af. De boutade van de bioloog J.B.S. Haldane, dat één fossiel van een konijn in Pre-Cambrische afzettingen de evolutietheorie van Darwin onderuit kan halen, vond hij ook een aanwijzing dat skeptici serieus overdrijven met hun ‘buitengewone bewijzen’. Wat is er nu eenvoudiger dan één konijn? Anders gezegd, in de wetenschap heeft men helemaal niet veel bewijzen nodig! Voor scheidsrechter Jart is het opnieuw duidelijk dat skeptici zich op het wetenschappelijke veld in een buitenspelpositie bevinden.

Een derde punt: door hun stugge en afwijzende houding ten opzichte van anekdotes plaatsen skeptici zich andermaal buiten de wetenschappelijke discussie, aldus Voortman. Voor skeptici doen anekdotes er niet toe, terwijl ze niet beseffen dat in de wetenschappelijke literatuur casussen wél belangrijk zijn. Skeptici bekijken de wereld louter vanuit hun perspectief. Dat ze daardoor willens nillens doof blijven voor anekdotes, maakt dat ze dingen niet serieus nemen. Maar daar vergist Jart zich feestelijk in. Waar hij zich ook in vergist, is in de betekenis van vrij eenvoudige Nederlandse woorden. Zijn semantisch gegoochel had ongeveer dezelfde kwaliteit als zijn eerste goocheltrucjes. ‘Buitengewoon’ betekent niet hetzelfde als ‘veel’ of ‘complex’ en net zomin is ‘anekdote’ hetzelfde als ‘casus’.

Ook de statistiek, dat andere hulpmiddel, moest er aan geloven. Omdat er om en bij de 20 mensen in de zaal zaten, verwees hij naar de verjaardagsparadox: er is 50 procent kans dat in een groep van 23 willekeurig gekozen mensen twee dezelfde verjaardag delen. Maar daar geloofde hij niet in, dat ging in tegen zijn gevoel en intuïtie. Hij was zo overtuigd dat de paradox niet klopt, dat hij ei zo na het Wikipedia-artikel citeerde: “Bij veel wiskundige vraagstukken, met name bij kansrekening en statistiek, blijken mensen intuïtief tot verkeerde antwoorden te komen. Omdat deze ingevingen zo overtuigend zijn, voelen mensen geen enkele aanleiding om te twijfelen aan hun antwoord.”

Het wordt een beetje vervelend, maar bij zijn volgende punt hoorde hij andermaal de bel maar wist hij de klepel niet hangen. Omdat mensen zeer beïnvloedbaar zijn, een waardevol gegeven uit de sociale psychologie, is het mogelijk om valse herinneringen te creëren. We hebben al bij al een onbetrouwbaar geheugen, aldus Voortman, waarmee hij zo ongeveer de halve skeptische literatuur van de laatste 30 jaar citeerde. Maar ook hier maakte hij een vreemde omslag.’s Avonds weet hij namelijk doorgaans waar hij ‘s morgens zijn fiets heeft gezet, dus “dat het geheugen één grote warboel is, dat kunnen we toch niet accepteren”. In zijn schijnbokswedstrijd tegen zijn imaginaire skeptici was dit zo ongeveer de vierde keer dat hij zichzelf tegen het canvas werkte.

Een laatste argument haalde hij eveneens uit het boek van Braeckman en Boudry. En ook hier is de uiteindelijke pointe dat een uitleg die skeptici gebruiken om anderen de les te spellen, hen uiteindelijk als een boemerang vol in het gezicht raakt: immunisatiestrategieën. Skeptici hebben namelijk zelf ook last van cognitieve dissonantie en zeker wat het paranormale betreft. Het past niet in hun wereldbeeld, dus elk bewijs, elk argument pro redeneren ze weg om hun ideeën intact te houden. Dit lijkt mij trouwens een uitstekende plaats om te melden dat op 22 december in het Antwerpse Elcker-ik centrum een namiddag over cognitieve dissonantie zal plaatsvinden.

Mocht u de indruk krijgen dat dit tot nu toe enigszins een coherente lezing was, ondanks de inhoudelijke onvolkomenheden, dan komt dat louter omdat ik alle onderbrekingen van enkele aanwezige skeptici en een schier oneindige stortvloed aan anekdotes, casussen quoi, heb weggelaten. De drang bij de aanwezigen om te getuigen over hun paranormale ervaringen was enorm. Jart had geen greep op zijn publiek en stilaan verloor de lezing haar dynamiek.

Ondertussen waren we aangekomen bij het deel waarin hij twee fragmenten uit de KRO-reeks Wonderen bestaan wilde tonen. Het waren volgens hem zéér sterke voorbeelden van paranormale gebeurtenissen. De fragmenten die hij toonde, vind ik online niet direct terug, maar via deze link naar de webpagina van het KRO-programma krijgt u alvast een indruk van de inhoud en van de waarde van de getuigenissen. Voor mensen die niet klikken: het programma is even stroperig, kitchy & campy als de titel doet vermoeden.

Jart heeft twee specifieke verhalen gekozen, omdat daarin telkens meerdere mensen dezelfde ervaring hebben! En dat kan toch geen toeval zijn, daar kan geen skeptisch argument tegen op. In een eerste fragment vertelde een vrouw hoe ze door een “onzichtbare hand” werd tegenhouden en van de dood werd gered. Een getuige bevestigde de gebeurtenissen. In een tweede fragment vertelden twee zussen op een bijna identiek dezelfde manier hoe ze op een bijna identiek dezelfde manier via een klopgeest te weten zijn gekomen dat hun vader gestorven was in Turkije. Hetzelfde verhaal, dezelfde bewoordingen: dat kan niet gelogen zijn! En trouwens, vóór de reis, zo getuigde de hele familie in tranen, had vader al aangekondigd dat het zijn laatste keer zou zijn. Nou, een mooier bewijs voor het paranormale kan je toch niet tegenkomen. Jart glunderde en zag hoe het paranormale, eerder dan het verdriet van de twee dames, afdroop van het scherm.

De zaal werd rumoeriger, een enkeling trok duidelijk de skeptische kaart, de meerderheid wilde vooral zélf vertellen. Eerst over hun persoonlijke ervaringen, later over verhalen die ze zelf gehoord hadden, een opbod aan paranormaligheid: bijna-doodervaringen, mysterieus aangekondigde sterfgevallen, paranormaal begaafde kinderen die dode mensen zien, en parasensitieve dieren die zo uit de sprookjes van Rupert Sheldrake lijken te zijn gestapt. De meeste verhalen waren in se zo schrijnend en aandoenlijk, ook als men ze zou ontdoen van de paranormale franjes. Maar Jart verloor het initiatief en de namiddag begon te verzanden in de “casussen”. Hier en daar werd er nog geprobeerd om iets te duiden – dat we na zovele verhalen over bijna-doodervaringen niet meer kunnen ontkennen dat er niets van aan is, want een professor hier zegt en een onderzoek daar bewijst. “Onze hersenen maken het bewustzijn niet, net zomin als een computer het internet maakt”, aldus onze protestantse theoloog in een poging om relevant te blijven. Uiteraard lokte dit een vraag over Dick Swaabs boek Wij zijn ons brein uit. Met zijn opmerking dat volgens hem paranormale ervaringen bestaan, maar paranormale begaafdheid niet, oogstte hij dan weer geen succes bij de aanwezigen met paragnostieke neigingen.

Het werd ook goor: een aanwezige man vertelde een dieptragisch verhaal gelardeerd met schijnbaar paranormale fenomenen en eindigde snikkend met de woorden “Ik weet niet wat het verhaal betekent”. Waarop Voortmans pastorale antwoord luidde: “Je weet best zelf wat het betekent.” En hier eindigde wat mij betreft het goede fatsoen en de lezing.

Het is meer dan begrijpelijk dat mensen een enorme drang voelen om hun tragische verhalen te vertellen en om hogere betekenissen te zoeken in schijnbaar ongerelateerde gebeurtenissen die lijken te leiden naar een tragisch sterfgeval. Uiteraard hebben zulke ervaringen een enorme impact op een mensenleven, op het leven van tal van mensen die zulke gelijklopende tragische feiten moeten ondergaan. Wat ik al niet meer begrijp is dat deze neigingen niet gewoon beschouwd kunnen worden als wat ze zijn: kenmerken van onze menselijkheid, kenmerken die net door hun gelijkenissen mensen dichterbij zouden kunnen brengen in verdriet, acceptatie en mededogen. In plaats daarvan geven clowns als Voortman de voorkeur aan een paranormale uitleg, die schijnbaar wijst op een Hoger Iets, maar uiteindelijk uiterst banaal is. Dat wij zulke gelijklopende tragische ervaringen hebben, die inderdaad vragen kunnen oproepen, maakt ons net tot mensen. Dat toeschrijven aan het paranormale is een flagrante ontkenning van onze menselijkheid.

04/02/2016: Skeptics in the Pub met Maarten Boudry

boudryBij elke nieuwe druk van zijn boek Illusies voor gevorderden nodigen we hem uit voor een sessie van Skeptics in the Pub: Maarten Boudry.

LezingIllusies voor gevorderden

LocatieDe Afkikker, Sint-Kwintensberg 52, 9000 Gent

Datum en uur: donderdag 4 februari 2016, om 20.30u (deuren 20.00u)

Boudry heeft van zijn passies — nadenken, lezen en schrijven — zijn beroep gemaakt. Zijn academisch onderzoek aan de UGent bevindt zich op het kruispunt van wetenschapsfilosofie, cognitieve psychologie en epistemologie. Samen met Johan Braeckman schreef hij De ongelovige Thomas heeft een punt (2011) en dit jaar rolde Illusies voor gevorderden van de persen. Zijn vaak even rake als ongezouten opiniestukken verschijnen regelmatig in pers.

17/12/2015: Young Skeptics in the Pub met Tayson Peeters en Maarten Boudry

IllusiesEen mentalist en een filosoof stappen een café binnen…

Niet het begin van een grap, wel van een avondje Young Skeptics in the Pub met Tayson Peeters en Maarten Boudry. De ene stapt het podium op om illusies te creëren, de andere om ze te doorprikken. Wat ze gemeen hebben is een dubbele leidraad: “Laat je niets wijsmaken” en “Maak jezelf niets wijs”.

HuJo’s Filopubs (de Humanistische Jongeren) en Skepp (ook eeuwig jong) heten je van harte welkom.

Datum en uur: 17 december 2015, deuren om 19.30u

Locatie: De Geus van Gent, Kantienberg 9, 9000 Gent

taysonTayson Peeters speelt graag met je geest. Al sinds jonge leeftijd heeft hij een grote fascinatie voor de kunst van het goochelen, wat later leidde naar het mentalisme en alles wat te maken heeft met het afleiden en misleiden van de 5 zintuigen. Door het spel wekt hij de illusie dat hij over bovenmenselijke gaven of een uitzonderlijk goed ontwikkeld observatievermogen beschikt. Hij slaagt er telkens in zijn publiek te misleiden en te doen twijfelen aan het begrip realiteit.

boudryMaarten Boudry heeft van zijn passies — nadenken, lezen en schrijven — zijn beroep gemaakt. Zijn academisch onderzoek aan de UGent bevindt zich op het kruispunt van wetenschapsfilosofie, cognitieve psychologie en epistemologie. Samen met Johan Braeckman schreef hij De ongelovige Thomas heeft een punt (2011) en dit jaar rolde Illusies voor gevorderden van de persen. Zijn vaak even rake als ongezouten opiniestukken verschijnen regelmatig in pers.

Het Denkgelag, the movie

Op 17 oktober 2013 vond Het Denkgelag Royale plaats. Daniel Dennett, Massimo Pigliucci en Lawrence Krauss lieten, in toom gehouden door Maarten Boudry en een Duvel of wat, hun licht schijnen over de grenzen van de wetenschap en het nut van de filosofie daarbij.

De heren organisatoren van Het Denkgelag hebben niet alleen een fantastische avond in elkaar getimmerd die quasi vlekkeloos verliep. Ze hebben het hele evenement ook nog eens digitaal vastgelegd voor het nageslacht. Chapeau!

17/10/2013: Het Denkgelag Royale

Het denkgelagKan de wetenschap alles verklaren? Zijn er vragen waarop wetenschap nooit een antwoord zal kunnen bieden? Wat kan de wetenschap zeggen over moraliteit, vrije wil of het bewustzijn? Is wetenschap de enige bron om kennis te vergaren? Wat is het nut van filosofie in de wetenschap?

In deze vragen zetten Daniel Dennett, Massimo Pigliucci en Lawrence Krauss hun klauwen en tanden. Maarten Boudry is de dompteur van dienst.

Het debat gaat door op 17 oktober 2013, om 20.00u in het auditorium Leon De Meyer, UFO van de Universiteit Gent gelegen in de  Sint-Pietersnieuwstraat 33 te Gent.

Een ingangsticket kost €16,00 (voor studenten €14,00), maar je kan ook steeds een steunticket kopen van €20,00.

Meer informatie vindt u op www.hetdenkgelag.be en op www.facebook.com/denkgelag.

Over pseudowetenschap en dito wetenschapsfilosofie

Over pseudowetenschap - VermeerschEerder deed ik in het artikel Freud online wat ik steeds zou moeten doen: mijn klep houden en lijstjes maken. En in dat geval een lijstje van krantenartikels met betrekking tot de in se interessante discussie over de al dan niet wetenschappelijke status van Freud en de psychoanalyse. Na een dubbel dieptepunt — het woord bijdrage past echt niet bij de puberale schrijfselen van Annick Verbauwen en Erik Speliers (of andersom), maar ja, een mens wil volledig zijn — ,  haalde Etienne Vermeersch de discussie niet alleen weer uit het slop, maar hij opende tegelijkertijd een nieuw blik wormen.

De directe aanleiding voor dit nieuwe artikel is het eerder verwarde schotschrift Aan wie het aanbelangt [Over wetenschap & wetenschap], ondertekend door een voetbalploeg Gentse filosofen. De tijd dat men tijdens de pauze even doel- als gedachteloos op kwartjes appelsien zit te kauwen is blijkbaar nog niet voorbij. Het resultaat van hun gezamenlijke overpeinzingen, van hun groepssessie staren in het ijle, werd gepubliceerd op 27 december 2011 in De Wereld Morgen.

Maar, beste moi, klep dicht en lijstjes maken. En deze keer dus van een discussie omtrent wetenschap, pseudowetenschap, de demarcatielijn, en wetenschapsfilosofie. Ik hoop echter dat men binnenkort niet moet gaan oplijsten wie, in wat lijkt een academische afrekening, bij wie een afgehouwen buste van Plato dan wel een paardenkop onder de warme, knusse dons is komen steken.

 *  *  *

Een overzicht
(Gezien de overlappingen verwijs ik graag ook naar de lijst van artikels bij het stuk Freud online)

Freud online

Freud - Sigmund cartoonDe enige Sigmund die er echt toe doet, heet Sigmund, is psycholoog en geesteskind van Peter De Wit. Groot was dan ook mijn verbazing dat afgelopen weken zowaar die andere Sigmund het onderwerp van discussie was in de Vlaamse media. Nog groter was mijn verbazing dat het niet ging over de historische waarde, maar over de hedendaagse relevantie van Freud en vooral de psychoanalyse. Hedendaags? Psychoanalyse? Relevant? Echt waar, ik verzin het niet.

Enfin, de discussie werd eigenlijk al eerder in gang getrapt door het kritische stuk van Filip Buekens en Geerdt Magiels over de Marxistisch-Freudiaans-Lacaniaanse psychoanalyticus, cultuurfilosoof en woordenpatser Slavoj Zizek (Žižek voor de Ascii-isten, ˈʒiʒɛk voor de IPA-ieten en de bezoekers van donkerbruine cafés onder ons). Maar met de bespreking van Sophie Roberts documentaire Le mur. La Psychanalyse à l’épreuve de l’autisme en het daaropvolgende juridisch gevecht, en Maarten Boudry’s artikel Pseudo-wetenschap aan de universiteit barstte het debat helemaal los, vooral in de krant De Standaard en in mindere mate op de websites dewereldmorgen.be en deredactie.be. Een overzicht vindt u onderaan.

Hoog tijd dus om de luie, lederen sofa achter mij te laten en op zoek te gaan naar bronnen. De plaatselijke bibliotheek, ja; Uitgeverij Boom, die het werk van Freud blíjft uitgeven, ja, oké, maar wij zoeken het online.

In de beklijvende taal van Lotte Lenya vindt u hier die Gesammelte Werke (1893-1939: Schriften, Vorträge und Aufsätze zur Psychoanalyse). Veel plezier gewenst. De grootste verzameling van beschikbare online titels in het Engels bevinden zich op de pagina’s van het Gutenberg Project. Wil u de man in actie zien, dan kan u terecht op de videopagina van het Oostenrijkse Freudmuseum.

Tot slot kan u misschien ook eens een kijkje nemen op de website van het INFC, the International Network of Freud Critics:

For almost a century now psychoanalysis has developed in several Western countries as the ancillary, if not as the primary part, of various healthcare systems. However, the scholarly critical studies (medical, literary, or philosophical) of the principles and the practices of Freud and his successors, which have been undertaken over the last thirty years, have shown that the Freudian enterprise was no more than a pseudo-scientific fraud built upon the erroneous interpretations of patients’ statements, and that these mistaken interpretations themselves depended upon inaccurate, and indeed impossible, theories. This imposture has led to a blunders concerning the treatment of patients who sought help at their moments of greatest vulnerability.

*  *  *

Een overzicht