Keith Kloor: Journalistiek onder vuur 2/4

Deze vertaling verscheen in Wonder en is geen Wonder (Winter 2017), het ledenblad van SKEPP.

* * *

Wat gebeurt er wanneer je als wetenschapsjournalist schrijft over thema’s waarrond milieu-organisaties en andere ngo’s een verdienmodel hebben opgebouwd? “Afhankelijk van het onderwerp geldt in de wetenschapsjournalistiek dat hoe meer je rapporteert over feiten, hoe minder effect het lijkt te sorteren”, schrijft de Amerikaanse wetenschapsjournalist Keith Kloor. Tijdens zijn carrière als journalist en docent journalistiek raakte Kloor gefascineerd door de hardnekkigheid van bepaalde valse narratieven, zoals mythen rond vaccinatie of genetisch gemodificeerde organismen. “Het draait allemaal rond het verhaal en hoe sterk het gebracht wordt”, weet Kloor. Een paar jaar geleden kwam Kloor door een campagne van activisten tegen zijn persoon zelf in de problemen. Door zijn journalistieke werk dreigde hij niet alleen vrienden, maar ook zijn inkomen te verliezen. Of het dit allemaal waard was, is de centrale vraag in dit openhartige essay.

***

Toen ik de bronnen onderzocht die Kennedy’s obsessie voedden, ontdekte ik een parallel universum van “feiten” en “wetenschap” dat zo’n tien, vijftien jaar geleden werd gecreëerd. Ik vond stapels boeken, documentaires, obscure artikelen en websites, de meeste het resultaat van noeste thuisarbeid, die Kennedy’s geloof versterkten in een “neurologische holocaust” veroorzaakt door vaccins en verborgen door het CDC. Kennedy was van streek omdat mijn artikel de “wetenschap” die hij met mij deelde, niet besprak. Omgekeerd waren er sommige wetenschappers die vonden dat ik hem te zacht had aangepakt. In de periode dat ik dit verhaal versloeg, ontmoette ik heel wat intelligente mensen die oprecht geloofden dat de federale overheid de waarheid omtrent vaccins en autisme verborgen houdt (wat trouwens niet het geval is). Ik betwijfel of zij hiervan zo zeker zouden geworden zijn zonder een overkoepelend verhaal van “de goeden tegen de slechten”: Big Pharma is de boosdoener, CDC de handlanger, Kennedy de moedige verkondiger van de waarheid.

In deze wereld heeft Andrew Wakefield de status van een rockster (Wakefield is de Britse dokter en auteur van een frauduleuze studie die in 1998 een golf van paniek veroorzaakte omtrent de inenting tegen de mazelen, de bof en de rode hond). Volgens verschillende peilingen wordt hij door een derde van alle Amerikaanse ouders op handen gedragen, door mensen die verkeerdelijk geloven dat er een link is tussen autisme en vaccinaties, wars van het feit dat Wakefields medische licentie ingetrokken werd en dat zijn werk grondig werd ontkracht door de wetenschappelijke wereld. Maar dat is natuurlijk gewoonweg méér bewijs van een grote samenzwering!

Trumps vurigste supporters leven net zoals de gepassioneerde fans van Kennedy en Wakefield in een eigen mediabubbel met een heel eigen verzameling aan waarheden. Beide bubbels koesteren een minachting voor verdiende reputaties van mensen en instituten. Objectieve feiten kunnen niet binnen dringen in deze afgesloten werelden. Of zoals Brian Stelter van CNN het onlangs verwoordde: “Een groot deel van het land heeft de journalistiek achter zich gelaten en geopteerd voor een alternatieve realiteit.” Het dient vermeld dat Wakefield en enkele medestanders een privé-ontmoeting van een uur met Trump hebben gehad voor de verkiezingsdag. Voordien had Trump zijn geloof in een verband tussen inentingen en autisme al verkondigd. Volgens het tijdschrift Science, dat berichtte over deze ontmoeting, gaf Wakefield aan Trump een kopie van een recente documentaire waaraan hij had meegewerkt, namelijk Vaxxed: From Cover-up to Catastrophe.

Een boosdoener genaamd Monsanto

Tijdens mijn carrière als journalist ben ik altijd gefascineerd geweest door de hardnekkigheid van bepaalde onware narratieven. In 2014 onderzocht ik voor Issues in Science & Technology de oorsprong en voedingsbodem van zo’n verhaal, namelijk dat over de honderdduizenden Indiase boeren die door Monsanto en zijn ggo’s tot zelfmoord zouden gedreven zijn. Dat dit verhaal niet waar was, was na enig onderzoek gemakkelijk aan te tonen. Maar wat mij choqueerde was hoe het verhaal ingebed werd in de media en onvoorwaardelijk voor waar aangenomen werd door zeer schrandere mensen. Ik wilde uitzoeken hoe dat in elkaar stak.

Laat er geen misverstand over bestaan: het leven van kleine Indiase boeren is kei- en keihard. Velen overleven met zeer kleine marges, zonder toegang tot irrigatie, overgeleverd aan een grillig klimaat. Zij hebben geen toegang tot geïnstitutionaliseerd krediet of oogstverzekeringen. Door een ingewikkelde mix van allerhande socio-politieke factoren eindigen al te veel kleine boeren met verpletterende schulden. Voor velen onder hen is zelfmoord de enige uitweg. Het is tragisch en reëel.

En ja, in de vroege jaren 2000 stond de Indiase regering Monsanto toe om genetisch gemodificeerd katoenzaad te verspreiden in het land, wat door heel wat boeren ten zeerste geapprecieerd werd. Maar de “agrarische crisis”, zoals deze in India genoemd wordt, dateert van voor de introductie van gg-katoen en de precaire situatie veranderde in de jaren 2000 amper of niet voor de kleine boeren. Wat wel veranderde was de aandacht die de zelfdodingen in de landbouwsector plots kregen. Een aantal dat, tussen haakjes, lager lag dan het aantal zelfmoorden onder niet-boeren. Hoewel India een eeuwenlange en diepgewortelde traditie heeft wat betreft sociale en genderongelijkheid, een traditie die teruggaat tot het kastensysteem, en hoewel systematische aanvallen en seksueel geweld op vrouwen ook al lang een sociaal probleem is, vonden midden de jaren 2000 activisten in de zelfdodingen hun nieuwe goede doel. Snel trok het de aandacht van de media en van universitaire denktanks. In ongeveer diezelfde periode werden Monsanto en het gg-katoen aangewezen als de voornaamste schuldigen voor de zelfdodingen onder de Indiase boeren. Zoals ik beschreef in mijn artikel “The GMO-Suicide Myth” heeft niemand zich meer ingespannen om dit verhaal te verspreiden en te bestendigen dan Vandana Shiva. Zij en haar organisatie publiceerden rapporten waarin het gg-product van Monsanto ‘zelfmoordzaad’ genoemd werd. Shiva verergerde de vermeende connectie tussen Monsanto en de zelfdodingen onder de Indiase boeren via opiniestukken, interviews en voordrachten. Haar verheven status in de wereld der groenen en haar invloed op vooraanstaande denkers hielpen het verhaal te legitimeren.

Maar dit verhaal kon enkel tot deze proporties uitgroeien in een bestaand en welomschreven kader. En daarin heette de op maat van de media geknipte snoodaard Monsanto of, zoals de tegenstanders het biotechbedrijf noemen, Monsatan. Deze meme, waarin Monsanto op het internet werd opgevoerd als het “meest boosaardige bedrijf ter wereld”, omdat het ’s werelds voedselbevoorrading zou willen overnemen en ‘frankenfoods’ door onze strot wil rammen, was al wijd en zijd bekend in de periode dat Vandana Shiva besliste om hieraan haar verhaal over de zelfdodingen vast te klinken. Ik heb thuis een schap vol boeken die Monsanto een algemene ontaarding van het landbouwbedrijf aanwrijven. Ik heb er documentaires over gezien. Iedereen haat Monsanto, toch? Of dit beeld cartoonesk is? Dat trekken we ons niet aan. Belangrijker is dat het ‘warig’ klinkt. Dus ja, de demonisering van het bedrijf was al aan de gang lang voordat Shiva het beschuldigde van de zelfdoding van 300.000 Indiase boeren. Velen waren al geconditioneerd om dit te geloven. Paul Ehrlich vermeldde het, Bill Moyers knikte gewichtig mee toen Shiva hem het verhaal deed. Dan was er nog de invloedrijke documentaire Bitter Seeds (2012), die Shiva mee in elkaar hielp steken en die door voedseljournalist en activist Michael Pollan de hemel in geprezen werd. De film ging rond in het festivalcircuit. Kijk naar de film, of naar de talloze fragmenten op YouTube, met huilende Indiase families die net een verwante verloren hebben door zelfmoord omwille van ggo’s, en zeg me dan nog eens dat Monsanto niet het pure kwaad belichaamt.

Het draait allemaal rond het narratief, het verhaal en hoe sterk het kan gemaakt worden. De ‘corrupte Hillary’ is een ‘crimineel’, een pediatrisch onderzoeker die van jetje geeft tegen bangmakerij door anti-vaccinatie-activisten, staat op gelijke voet met een nazi-kampbewaker, de wetenschappers van Monsanto hebben ‘zelfmoordzaden’ gecreëerd. Deze verhaallijnen zijn wis en waarachtig voor de mensen die er geloof aan hechten, omdat ze telkens opnieuw versterkt worden met nieuwe informatie, in de vorm van boeken, artikelen, films, voordrachten, segmenten van radioprogramma’s, alle gemaakt door vertrouwde, gelijkgezinde koppen.

In een ideale wereld onderzoeken journalisten en geleerden onbevreesd aannames en onderliggende ideologische verhalen die het beleid en het wetenschappelijk debat beïnvloeden. In de echte wereld, waar groepsidentiteit wel van belang is en reputaties beschermd dienen te worden tegen politiek geïnspireerde aanvallen, hebben sommigen besloten dat bepaalde narratieven best onaangeroerd blijven. Alan Levinovitz, professor religieuze studies aan de James Madison University, was zo iemand die nooit de verhaallijn ‘Monsanto is het pure kwaad’ in vraag had gesteld. Nadat hij een tekst had geschreven waarin hij zich volgens de anti-ggo-mensen te positief had uitgelaten over biotechnologie, werd hij ervan beschuldigd een betaalde pion te zijn in dienst van. In een reactie schreef hij droogweg:

“Zoals de meeste mensen wist ik precies hoe Monsanto was, zonder er ooit al te hard te hebben over nagedacht. Ik wist dat Monsanto boeren de vergetelheid in procedeerden, dat Monsanto aan de basis lag van een lange reeks zelfmoorden in India, dat Monsanto negatieve mediaberichten onderdrukte, dat Monsanto politici en wetenschappers betaalde om voor hen te liegen.
Maar er was één verhaal dat ik niet geloofde omdat ik wist dat het niet waar was: mij had Monsanto niet betaald. En dus deed ik wat elke academicus of journalist zou moeten doen, ik begon namelijk te lezen en te leren over het bedrijf dat me zogezegd op zijn loonlijst had staan.”

Levinovitz ging praten met wetenschappers van Monsanto en al snel werd het plaatje heel wat ingewikkeldder, namelijk dat van een grote multinational “die een grote verscheidenheid aan mensen in dienst heeft. Sommigen willen zo snel mogelijk zo veel mogelijk verdienen. De voornaamste zorg van anderen was dan weer om zo degelijk mogelijk wetenschappelijk onderzoek te doen.” Hij begon het idee te koesteren om een verguisd bedrijf dat volledig gedemoniseerd was – en met het bedrijf misschien wel een hele tak van de wetenschap – te vermenselijken. “Maar dan besefte ik dat ik dat verhaal nooit zou schrijven”, noteert Levinovitz in zijn essay. “Het sop was de kolen niet waard. Waarom zou ik mezelf, ook al is het maar even, associëren met de Duivel? Andere journalisten hebben me verteld dat ze hetzelfde ervaren.” Hij vermeldt bijvoorbeeld Nathanael Johnson, een journalist die voor Grist schrijft over voeding en landbouw, die ook zei: “Het heeft een verkrampende uitwerking op mij en daar ben ik niet trots op.”

Geen enkele journalist kijkt uit naar de slangenkuil die hem of haar onvermijdelijk wacht wanneer je bezig bent met onderwerpen in verband met gecontesteerde wetenschap. Als ik terugkijk op mijn eigen ervaringen van de laatste jaren, dan vraag ik me ook af of ik er niet beter aan gedaan had om bepaalde onderwerpen te mijden.

Wordt vervolgd

[Ctrl-P] Comedian Flays (Shameless) GMO Zombie Myths

Een control-paste, gewoon omdat ik nog steeds op adem aan het komen ben van de snelheidswedstijd “schrijf eens een blad of drie ministerpapier vol”, a.k.a. examens. Momenteel ligt het boek Science left behind opnieuw op mijn bord, het boek waarin Alex Berezow en Hank Campbell de “feel-good fallacies” van een opkomende anti-wetenschappelijk links(erige) generatie fileren. En dat onderwerp ligt mij, pro-science leftie, nâ aan mijn gehavende en door de medische wetenschap gerepareerde hartje. Een korte bespreking volgt in de rubriek “Book Liberation Movement”.

Als opwarmer alvast Keith Floors meest recente blogartikel Comedian Flays GMO Zombie Myths met de bespreking van een nieuwe studie omtrent ggo-katoen en ondervoeding (of beter, het gebrek daaraan). De uitsmijter is “I love Monsanto”, een video van de eerder grofgebekte comedian Dusty waarin hij enkele “feel-good fallacies” van het anti-ggo-volkje onder de loep neemt.

Maar vergeet ook niet het artikel zelf te lezen!

Evenwicht

In navolging van kwaliteitskranten De Morgen en Het Laatste Nieuws (zie het kritischemassa·be-artikel Zotte De Morgen(of “Please, if you take this seriously, read the paper!”), pleegde dan ook De Standaard zijn artikel over Roundup: Roundup is schadelijk voor gezondheid (3 mei 2013).

Drie opmerkingen, kort:

1. In tegenstelling tot de De Morgen en HLN vindt De Standaard het niet nodig om een bron te vermelden, welke dan ook. Deze keer dus geen verwijzing naar een derdehandse Huffington Post of een tweedehandse Reuters. Zelfs niet naar de oorspronkelijke paper, de auteurs of het tijdschrift.

2. Voor de anonieme auteur is het genoeg te vermelden dat het “een studie van de gerenommeerde Massachusetts Institute of Technology (MIT)” betreft. Qua beroep op autoriteit kan dit tellen, me dunkt (zie bijvoorbeeld de Shanghai Ranking).

Maar niets in de paper doet vermoeden dat dit een studie van het MIT is, en op de eerste plaats de kwaliteit van de studie niet. Verder is Anthony Samsel volgens de paper een “[i]ndependent Scientist and Consultant” en werkt Stephanie Seneff in het “Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory” van het MIT. Hij heeft een bedrijfje, zij heeft sinds kort een interesse ontwikkeld, aldus de website van MIT, “in the effect of drugs and diet on health and nutrition, and she has presented talks on these subjects at various workshops and written several essays on the web articulating her view”.

3. Terug naar het artikel van De Standaard: op het eerste zicht lijkt de vage verwijzing naar een gesprek met toxicoloog Prof. dr. Jan Tytgat van de KU Leuven een poging om enig evenwicht, balans aan te brengen. Maar de mededeling dat er “geen reden tot paniek [is], zolang [men] de onkruidverdelger maar met mate gebruikt” is sinds Paracelsus‘ boutade, “allein die Dosis macht, daß ein Ding kein Gift ist”, een dooddoener, of levensredder, zo u wil, van formaat. Ik kan me evenwel vaag inbeelden dat Jan Tytgat interessantere dingen te zeggen had…

Misschien moet de anonieme De Standaard-schrijver eens op zoek gaan naar een zesde vijs op de redactie. Of, als hij nog eens wat evenwicht wil aanbrengen in een non-artikel, zijn licht opsteken bij Dara O’Briain.

*  *  *

Update: Ariel Poliandri: A guide to detecting bogus scientific journals

Case study: Entropy 2013, 15(4), 1416-1463

Glyphosate’s Suppression of Cytochrome P450 Enzymes and Amino Acid Biosynthesis by the Gut Microbiome: Pathways to Modern Diseases.

Following on a previous post discussing how bogus magazines pretending to be scientific journals can affect the judgement of non-specialists, a brief 5 steps method to pin-point dubious publications is described. This method is not infallible and you must remain cautious, as pseudoscience may still dodge the test.

1 – Is the journal a well-established journal such as Nature, Science, Proceedings of the National Academy of Sciences, etc.?
2 – Check authors’ affiliations.
3 – Check the Journal’s speciality and the article’s research topic. Are the people in the journal knowledgeable in the area the article deals with?
4 – Check the claims in the title and summary of the article.
5 – Do the claims at least make sense?

Zotte De Morgen (of “Please, if you take this seriously, read the paper!”)

roundupOp 26 april 2013 las ik in De Morgen én Het Laatste Nieuws dat een nieuwe studie de populaire onkruidverdelger Roundup linkt aan kankers en Parkinson (in De Morgen en Het Laatste Nieuws). De producent van deze herbicide is het infame Monsanto. U spuwt toch ook automatisch twee, drie keer telkens u die naam hoort of leest?

Het gebruik van ’s werelds populairste onkruidverdelger, Roundup, kan gelinkt worden aan een reeks gezondheidsproblemen en ziektes zoals Parkinson, onvruchtbaarheid en kankers. Dat blijkt uit een nieuwe studie.

Aldus Luc Beernaert, in het normale leven chef showbizz van HLN, maar nu voor de gelegenheid de auteur van een wetenschapsartikel. Als bron vermeldt de schrijver van het stuk niet de originele studie (een enorm onhebbelijke gewoonte van zowat alle Vlaamse artikelboeren als het gaat over wetenschappelijke studies), maar wel The Huffington Post (nog een onhebbelijke gewoonte van diezelfde groep professionele schrijvers).

Wij dus naar de infame HuffPo, en daar vind ik inderdaad het bewuste artikel terug. Let wel, het krantenartikel, niet de studie: Roundup, An Herbicide, Could Be Linked To Parkinson’s, Cancer And Other Health Issues, Study Shows. En de bron is niet het degelijke onderzoek in The HuffPo door de (anonieme) journalist, maar… Reuters. Andermaal geen referentie naar de originele studie.

Wij dus, zucht, naar Reuters. Heavy use of herbicide Roundup linked to health dangers – U.S. study, laat auteur Carey Gillam daar als kop boven haar artikel beitelen. En ze vat het gevaar samen in een paar puntjes:

(1) Study says chemical residues linked to disease,
(2) Roundup developer Monsanto says glyphosate is safe,
(3) Researchers say more study is needed.

Opnieuw is het tevergeefs zoeken naar een directe link of zelfs maar de titel van de studie. Gelukkig komen we al wel de naam van het tijdschrift te weten (Entropy) en die van de auteurs.

Google dan maar: het artikel heeft als titel “Glyphosate’s Suppression of Cytochrome P450 Enzymes and Amino Acid Biosynthesis by the Gut Microbiome: Pathways to Modern Diseases”, de auteurs zijn Anthony Samsel en Stephanie Seneff, de volledige studie kan u hier raadplegen en downloaden. Een linkje toevoegen (u weet wel, dat veelal onderlijnd stukje hypertekst dat aan internet z’n bestaansrecht geeft): zo moeilijk is het niet.

Ook de abstract krijgt u hier van mij:

Abstract: Glyphosate, the active ingredient in Roundup®, is the most popular herbicide used worldwide. The industry asserts it is minimally toxic to humans, but here we argue otherwise. Residues are found in the main foods of the Western diet, comprised primarily of sugar, corn, soy and wheat. Glyphosate’s inhibition of cytochrome P450 (CYP) enzymes is an overlooked component of its toxicity to mammals. CYP enzymes play crucial roles in biology, one of which is to detoxify xenobiotics. Thus, glyphosate enhances the damaging effects of other food borne chemical residues and environmental toxins. Negative impact on the body is insidious and manifests slowly over time as inflammation damages cellular systems throughout the body. Here, we show how interference with CYP enzymes acts synergistically with disruption of the biosynthesis of aromatic amino acids by gut bacteria, as well as impairment in serum sulfate transport. Consequences are most of the diseases and conditions associated with a Western diet, which include gastrointestinal disorders, obesity, diabetes, heart disease, depression, autism, infertility, cancer and Alzheimer’s disease. We explain the documented effects of glyphosate and its ability to induce disease, and we show that glyphosate is the “textbook example” of exogenous semiotic entropy: the disruption of homeostasis by environmental toxins.

Hier had mijn zoektocht en mijn artikeltje dan ook kunnen stoppen, want mijn punt was om een potje te klagen over (1) de nogal ergerlijke gewoonte om in een online artikel geen referentie te geven naar de originele studie en (2) over de tweede- en derdehandse berichtgeving over een enorm belangrijk gegeven: het gebruik van Roundup kan gelinkt worden aan kanker en de ziekte van Parkinson. Dat is geen detail, en net daarom maakt dit een zo correct mogelijke berichtgeving noodzakelijk!

Maar Google is een lastig beestje en ik ben een ambetant ventje. Ik vind namelijk nog een artikel over diezelfde studie van Anthony Samsel en Stephanie Seneff, toevallig in diezelfde Huffington Post waaruit onze journalist van De Morgen/HLN blijkbaar even graag als selectief kopieert en plakt. Condemning Monsanto With Bad Science Is Dumb, schrijft  én ze geeft een link naar de studie. Alvast één punt voor mevrouw Haspel omdat ze het lef en het verstand heeft de lezer de kans te geven om haar analyse direct te vergelijken met de originele paper.

Ik kan haar op het eerste zicht alleen maar gelijk geven. Monsanto staat ook niet op míjn lijstje van meest knuffelbare bedrijven, maar de firma aanvallen met slechte wetenschap is niet alleen oneerlijk, maar op langere termijn contraproductief. En het ondermijnt uiteraard de integriteit van de berichtgevers, meneer Beernaert. Los daarvan, een langer citaat uit haar artikel:

Did you see the latest indictment of Monsanto making the rounds? It’s a “peer-reviewed” paper in the journal Entropy, co-authored by Anthony Samsel and Stephanie Seneff, blaming glyphosate, the compound in the herbicide Roundup, for virtually all the ills that can befall us.

Zoekt u even de impact factor van Entropy op? Haspel gaat verder:

But here’s the thing — they made it up. Or, all but. They say, “We explain the documented effects of glyphosate and its ability to induce disease, and we show that glyphosate is a ‘textbook example’ of exogenous semiotic entropy: the disruption of homeostasis by environmental toxins.” Exogenous semiotic entropy! That sounds serious. Google it, though, and you find that those three words occur together in only place. This paper. They made it up. At first, I thought the whole thing was one of those jargon-laden academic hoaxes but, alas, it isn’t.

Slog through their argument (and, please, if you take this seriously, read the paper!), and you find it boils down to two things. Glyphosate, they claim, 1) inhibits CYP enzymes, which are active in lots of metabolic processes, and 2) disrupts gut bacteria, which are susceptible to its mechanism (disrupting the shikimate pathway), even though humans are not. Therefore, any condition that involves metabolic processes or gut bacteria must be affected by glyphosate exposure. QED!

Terug naar de krant De Morgen/HLN. De journo van dienst knipt en plakt één artikel uit The HuffPo, eentje dat aanslaat omdat (a) Monsanto in de kop staat en (b) een resem vreselijke ziektes vermeld worden. In diezelfde “bron” staat er een paar dagen een ander artikel dat pulp maakt van het eerste artikel. Maar dat laatste nieuws krijgen we niet te lezen in onze zotte De Morgen.

Meneer Beernaert, enkele vraagjes voor u:

Kan u even uw werkwijze toelichten? In hoeverre denkt u dat het kritiekloos geven van derdehandse informatie omtrent zulk een belangrijk gegeven uw lezers verder helpt? Kan u ons vertellen waarom u het ene artikel wel en het andere artikel uit dezelfde bron niet behandelt in een opvolgend artikel? Op welke manier kan de lezer dit niet interpreteren als cherry picking en daarom dus als enorm oneerlijk? Hebt u problemen met de analyse van Tamar Haspel, kan u zich niet vinden in haar kritiek? Hebt u de originele studie gelezen voor u uw eerste artikel vertaalde en publiceerde?

Alvast bedankt!

Update (zondag 28 april): Lange leve Twitter! Keith Floor van DISCOVER Magazine twitterde én schreef een artikel over de “studie” van Anthony Samsel en Stephanie Seneff en de berichtgeving hierover in enkele (online) kranten: When Media Uncritically Cover Pseudoscience.

Update (zaterdag 5 mei): Eric Hall disecteert de studie in zijn artikel Roundup and Gut Bacteria.