Mundo Mágico, editie 2022

In het winternummer van Wonder verscheen mijn interview met Tayson Peeters, de bezieler van Mundo Mágico, editie 2022. MMXXII is een reeks van drie lezingen over theatermagie en kritisch denken.

***

Tayson Peeters is naast de huismentalist van SKEPP de bezieler van Mundo Mágico. Van jongsbeen af raakte hij gefascineerd door de kunst van het goochelen. Op latere leeftijd voelde hij zich meer aangetrokken door het mentalisme en alles wat te maken heeft met het afleiden en misleiden van de vijf zintuigen. Kortom: Tayson speelt even graag met je voeten als met je geest.

Als mentalist en skepticus begrijpt hij maar al te goed het belang van kritisch denken.
Tayson geeft regelmatig kritische lezingen over cold reading, (zelf)bedrog en illusies.
Door middel van de kunst van het mentalisme wijst hij ons op de feilbaarheid van
het menselijk waarnemingsvermogen. Een boodschap die voor ons allen regelmatig mag herhaald worden. We trokken Tayson en zijn team voor de microfoon.

“Goochelaars, mentalisme en skepticisme, dat is zó jaren 1990”, hoorde ik laatst. Ben jij in het diepst van je gedachten een boomer met een hang naar James Randi’s gloriejaren in de skeptische beweging?”

“Ik ben me enigszins bewust van de historische verbanden. De skeptische exploten
van James Randi, en lang voor hem, van goochelaars en medium busters als Joseph Dunninger en Harry Houdini zijn genoegzaam bekend onder skeptici. Tel daar een verkoper van goochelaarstrucs als David Abbott bij en een greintje historisch besef, en je kan stellen dat de combinatie goochelkunst-skepticisme zó jaren 1890 is.
Ouder zelfs. En ja, beide periodes vind ik zéér boeiend.”

“Met Mundo Mágico zoeken we andere doorsnedes op tussen goochelkunst,
mentalisme en kritisch denken. Door contacten met vakgenoten ben ik er mij
van bewust dat niet al mijn collega’s de grens tussen skills en vaardigheden enerzijds en dubieuze theorieën anderzijds op dezelfde manier ervaren. Vroeger beriepen mentalisten zich als eens op spiritistische krachten, op gidsen en geesten van de Andere Zijde.

“In moderne tijden schermt men vaak met verschillende pseudowetenschappelijke theorieën zoals NLP (neurolinguïstisch programmeren), pseudohypnose en het lezen van lichaamstaal.”

“Ik merk op dat ook bij kritische denkers de skeptische slinger soms doorslaat. Mijn lezing van 2019 ging over cold reading. Daarbij probeerde ik enkele misverstanden die in de skeptische gemeenschap lijken te bestaan, te identificeren en te duiden.”

“Voor de vorige editie gaven Kobe Van Herwegen en Paul Voodini een lezing.
Niet meteen de meest uitgesproken skeptici. Een bewuste keuze?”

“Zeer zeker. Mundo Mágico is niet de plaats om scherp te slijpen. Trouwens, mochten we enkel hardcore skeptici uitnodigen, dan denken we dat zowel het podium als de tent vrij leeg zouden blijven. Voor Mundo Mágico zoeken wij experts, gasten die bezeten zijn door hun onderwerpen en daar begeesterend over kunnen praten.”

De Britse mentalist Paul Voodini hielp ons tijdens de eerste editie door de geschiedenis van de seances in Victoriaans Engeland en bracht toch wel enkele serieuze correcties en nuances aan. En ook wel enkele lessen voor skeptici. Zulke seances werden opgevat als een vorm van entertainment waarin overijverig debunkende critici af en toe verloren liepen.”

“Kobe Van Herwegen dan. Samen met zijn vader Christ brengt Kobe al jarenlang de
Belgische goochelgeschiedenis in beeld. Ze schreven onder meer Chapeau, de
geheime goochelgeschiedenis van België (2014) en Meisje met de feeënvingers, Het
magische verhaal van Suzy Wandas (2019, in het Engels vertaald in 2020). Dat is de biografie van Suzy Wandas, de Belgische topmagicienne voor wie het firmament van de toenmalige internationale goochelwereld niet hoog genoeg was.”

En dit jaar?

“We hebben Kobe opnieuw uitgenodigd en ook deze keer zal hij graven in de rijke
Belgische goochelgeschiedenis. Speciaal voor ons zoekt hij daarbij het schemergebied tussen goochelaars en charlatans op. Hij gaat ons meevoeren naar de Belgische Kermis, Belgisch Congo en het Wereldkampioenschap goochelen. Die man staat niet achter een katheder, die geeft geen droge lezing. Kobe heeft een neus voor interessante stukjes geschiedenis en de gave om die op een aanstekelijke manier te delen met zijn publiek.”

“Deze editie deelt hij het podium met Nikolaas Martens, nog zo iemand die bezeten is door zijn vak. Nikolaas is een Gentse goochelaar met een professionele passie en fascinatie voor het spiritisme, en een expertise in spiritistische fenomenen. Hij zal het hebben over het eerste spiritistische fenomeen: de zwevende tafel.”

“Daarnaast zal Kobe ook een greep uit zijn collectie van litho posters meebrengen, en ze tentoonstellen in een van de kamers van House of Mysteries. Zo worden de verhalen die hij vertelt tijdens de lezing net iets tastbaarder.”

Voor de tweede editie staat ook Todd Landman op het programma. ‘The Academic Magician’, leert Google ons. Wat mogen we verwachten?

“Veel. Heel veel. Mystery entertainment dat educatief, verbazingwekkend en entertainend is. Met professor Landman gaan we de filosofische toer op. Hij wil ons vooral aan het denken zetten. Probeer je een optreden voor te stellen dat doorspekt is met filosofie, geschiedenis, politiek en wetenschap. En veel, heel veel amusement.”

“Landman zal ook goochelaars, mentalisten en andere performers aanspreken. Hij
is namelijk een uitblinker in het ontwikkelen en neerzetten van een podiumpersona, het creëren van een impact op zijn publiek en het ontwerpen van boeiende routines en theatershows. Vaardigheden die hij ook zal belichten tijdens zijn voordracht.”

En zelf sluit je ook deze keer de driedelige lezingenreeks af.

“Klopt. Onder de noemer van tools of the mind, zal ik het hebben over ons geheugen, en het gebruik en werking van geheugentechnieken. Kortom, zogenaamde mnemotechnieken. Over het menselijk geheugen, wat het is en hoe het werkt, gaan veel foute denkbeelden de ronde. Denk bijvoorbeeld aan het idee van verdrongen herinneringen en het gebruik van hypnose om die herinneringen terug te halen. Of aan het idee dat ons geheugen werkt als een soort van videorecorder die al onze ervaringen perfect opneemt, en dat er savanten bestaan die te allen tijde toegang hebben tot die perfecte opnames.”

“Een ander topic dat vaak het onderwerp is van pseudowetenschappelijke opvattingen, en zelfs van oplichterij, is geheugenverbetering. Zo worden er (dure) supplementen aangesmeerd om het geheugen te ‘boosten’, en cursussen die betalende deelnemers zouden helpen om het volle potentieel van hun geheugen te bereiken. Jammer genoeg is de inhoud van zulke cursussen vaak grotendeels quatsch.”

“Daartegenover staat dat er ook een heleboel geheugentechnieken bestaan die wél werken, en die de moeite waard zijn om te leren. Technieken die onder meer gebruikt worden door mentalisten en goochelaars, en waarmee verbazingwekkend grote hoeveelheden informatie kan worden onthouden. Het gaat er bij deze technieken niet zozeer om het geheugen
te verbeteren of te ‘boosten’, maar eerder om een efficiënt gebruik van het geheugen dat we reeds bezitten. En dat is waar ik me tijdens mijn lezing vooral op wil focussen.”

O ja, vanwaar “Mundo Mágico”?

“Twee redenen. We vonden niet direct een gepaste naam in het Nederlands en we
hadden geen zin om lui iets Engels uit de mouw te schudden. Iets met veel klinkers
hadden we nodig. Die maken het misschien een beetje kitchy & campy, maar
ook zoveel ronkender.”

“Op zich is dat circusachtige ook geïnspireerd door de plaats waar Mundo Mágico
doorgaat. Luc Poppe van House of Mysteries had het lumineuze idee om in zijn
theaterzaal een authentieke spiegeltent te planten. Combineer dat met een kleine tentoonstellingsruimte tjokvol goochelattributen en dat is dan echt wel dé plaats waar Mundo Mágico móet doorgaan.”

Mentalisten, mediums en charlatans

De band tussen goochelkunst, mentalisme en skepticisme is hecht en heeft een lange geschiedenis. “Vanaf het moment dat het mediumschap een beroep werd, kregen de beoefenaars het aan de stok met goochelaars. Dit mag geen verrassing zijn, het is een al te natuurlijk duel”, schreef goochelaar en medium buster Joseph Dunninger.

Zijn boek Inside The Medium’s Cabinet uit 1935 beschrijft niets minder dan een Darwiniaanse evolutionaire wapenwedloop tussen charlatans en goochelaars. Mediums professionaliseerden en bedachten steeds spectaculairdere trucs. Goochelaars zoals Dunninger, zijn leerling Harry Houdini en ontwerpers van trucs zoals David Abott (1836-1934), moesten zich steeds meer reppen om mediums en spiritisten te debunken en te ontmaskeren.

De recentere exploten van goochelaar James Randi zijn skeptici minzaam bekend: hij ontmaskerde bijvoorbeeld Uri Geller, de Israëlische fantast met zijn lepeltjes. Via zijn Project Alpha toonden twee medewerkers van Randi aan dat academische onderzoeken naar paranormale krachten zeer feilbaar waren. Randi was ook betrokken bij het onderzoek naar de werkmethodes van de Franse immunoloog Jaques Benveniste (1935-2004). Deze haalde in 1988 de wereldpers met zijn vermeende wetenschappelijk bewijzen voor de werking van homeopathie. Na een bezoek van een team waar ook Randi deel van uitmaakte, werd Benveniste ontslagen. Randi was medeoprichter en prominent lid van het CSICOP (Committee for the Scientific Investigation of Claims of the Paranormal), samen met onder meer die andere oerskepticus en liefhebber van close-up magic Martin Gardner.

Dichter bij huis hebben we Lieven Gheysen, beter gekend als Gili. De locatie van zijn groots opgezet en gratis “Bal der Helderzienden” (2010) ging volledig aan zijn doelpubliek voorbij. Geen van de clairvoyants wist op te dagen. In 2015 zette hij in het tv-programma Café Corsari drie mediums in hun hemd. Hun bezoek aan het Antwerpse Zuiderpershuis riepen quasi unaniem beelden op van een moordpartij die verdacht veel leek op het fictieve verhaal dat Gili enkele weken daarvoor op de website van dat Zuiderpershuis had mogen zetten. Gili is erelid van SKEPP.

Onder impuls van de jonge mentalist Tayson Peeters organiseert SKEPP een lezingenreeks in februari 2020 omtrent goochelkunst, mentalisme en skepticisme. Hij zorgde voor een divers programma op een toverachtige locatie, The House of Mysteries in Gent.

Dit artikel verscheen eerder in Wonder en is gheen Wonder (winter 2019), het ledenblad van SKEPP.